Şair Ahmet Haşim'in Atatürk ile Yüz Yüze İlk Karşılaşması

Şair Ahmet Haşim’in Atatürk ile Yüz Yüze İlk Karşılaşması

Şair Ahmet Haşim’in Atatürk ile Yüz Yüze İlk Karşılaşması

Şair Ahmet Haşim’in Atatürk ile Yüz Yüze İlk Karşılaşması : Yeni harflere dair ilk defa fikir teatisi (alış verişi) için Dolmabahçe Sarayı’na davet edilenler içinde Gazi’yi re’yü’l-ayn (yüz yüze) görmeye gidenlerden biri de bendim.

Heyecanım çoktu.





Fotoğraf adesesine zerre kadar itimadım yoktur. Binaenaleyh, fotoğraf aletinin keşfiyle portre
ressamının vazifesine nihayet bulmuş nazarıyla bakanlara hak vermek bence müşküldür. Şekil ve madde, ziyanın in’ikaslarına (ışığın yansımasına) göre an-be-an tahavvül eder ( her an değişir). Bu itibarla hiçbir çehrenin, evsafı muayyen (nitelikleri belirli), bir tek tecellisi (görünüşü)
yoktur.

Fırça sanatkarı, tersim edeceği (çizeceği) çehre üzerinde, uzun müddet hayatın cezr ü meddini
tarassut etmek (iniş çıkışını gözlemlemek) ve onu birçok tahavvüllerinde zapt eylemek (değişimleriyle yakalamak) suretiyle, nihayet hakiki hüviyetin gizli hatlarını sezmeye ve görmeye muvaffak olur. Fotoğraf, bu dimağî tahlil ve terkip kudretine malik değildir. Onun için, hassas cam üzerinde teressüm eden (görünen) şekle bir vesika kıymeti izafe edilemez. (verilemez)

Gördüğüm fotoğraflara nazaran biraz şişman, biraz yorgun, biraz hututu (çizgileri) kalınlaşmış bir vücutla karşılaşacağımı zannederken, kapıdan bir ziya (ışık) dalgası halinde giren mütekasif
(cisimleşmiş) bir kuvvet ve hayat tecellisi ile birden gözlerim kamaştı. Hadekaları (bebekleri) en
garip ve esrarengiz madenlerden masnu’ (yapılmış) bir çift gözün, mavi, sarı, yeşil ışıklarla
aydınlandığı asabî bir çehre… Yüzde, alında, ellerde bir sıhhat ve bahar rengi… Muntazam
taranmış, noksansız, sarı, genç saçlar… Bütün zemberekleri çelikten, ince, yumuşak, toplu,
gerilmiş, ter ü taze bir uzviyet (beden).

Altı yüz senelik bir devri, bir anda ihtiyarlatan adamın çehresi, eski ilahlarınki gibi, iğrenç
yaşın hiçbir izini taşımıyor. Alevden coşkun bir nehir halinde, köhne tarihin bütün enkazını
süpüren ve yeni bir alemin tekevvününe (oluşumuna) yol açan fikirler kaynağı baş, bir yanardağ
zirvesi gibi, taşıdığı ateşe lakayd, mavi sema altında, samit ve mütebessim (sessiz ve gülümseyerek)
duruyor!

Kendi yarattığı şimşekli bulutlardan, fırtınalardan ve etrafına döktüğü feyizli seylabelerden
(bereketli sellerden) yegane müteessir olmayan, meğer onun genç başı imiş!

O günün benim için en büyük nimeti, o efsanevi başı yakından görmem olmuştur.

Kaynak 1: İkdam Gazetesi
Kaynak 2: Özgür Yayınları – Bize Göre Bir Seyahatin Notları / Ahmet Haşim kitabı
Kaynak 3: Sedat Arslan Kütüphanesi



Aztlan Şehri ve Azteklerin Atalarının İlk Yerleşim Yurdu

Aztlan Şehri ve Azteklerin Atalarının İlk Yerleşim Yurdu

Aztlan Şehri ve Azteklerin Atalarının İlk Yerleşim Yurdu

Aztlan Şehri ve Azteklerin Atalarının İlk Yerleşim Yurdu :  Aztlan şehri ve o zamanki halini hayal meyal hatırlıyorum. Daha küçük bir çocuktum. Çocuklar yaşadıkları yeri ne över ne de yerer. Ne eşsiz bir yer gibi gelir onlara evleri, ne de bir batakhaneye benzer. Zira gözünü açtığı andan beri orda yaşamıştır. Bölük pörçük anılarımdan mı, yoksa anlatılanlardan mı bilmem, Akbalıkçılların Diyarı’nın diğer Tlilectic-Mixtli’nin geldiği günkü halini tam olarak tarif edebilirim.

Bir kere, Tlatocapili dayımın iki çocuğuyla – ve kocası öldükten sonra kardeşinin evinin idaresini üstlenmiş olan annemle birlikte benimle de – birlikte yaşadığı saray, çok odalı ama tek katlı bir yapıydı. Ahşap, kamışlar ve palmiye yaprakları kullanılarak inşa edilmiş ve kısmen sağlamlaştırmak, kısmende süslemek için, deniz kabukları kullanılarak elde edilen bir tür harçla sıvanmıştı. Aztlan’daki diğer konut ve iş yerleri ise inanması zor olsa da, daha da uyduruk ve çirkin yapılardı.



Şehir, büyük denilebilecek bir gölün ortasındaki oval bir ada üzerinde kuruluydu.

Gerçek anlamda bir kıyısı bulunmayan gölün kekremsi suları giderek sığlaşır ve batıda denizle birleşen bir bataklık halini alarak uzayıp giderdi. Geceleri soğuk buharlar yükselen bu bataklıktan rahatsız edici böcekler ve kötü ruhlar çıkardı. Yengem, her yıl ateşlenip ölen bir çok insandan biriydi ve hekimlerimiz bu ateşin başımıza bataklıktan musallat olduğunu söylerdi. Aztlan pek çok açıdan geri kalmıştı ama en azından iyi beslenirdik.

Bataklığın ötesindeki Batı Denizi, balıkçılarımızın ağ, olta veya zıpkınla avladıkları vatoz, kılıçbalığı, dilbalığı, tekir, yengeç ve mürekkep balıklarıyla dolu olduğu gibi, istiridye, deniz tarağı, abalon, deniz kaplumbağası, deniz kaplumbağası yumurtası, karides ve kerevit gibi lezzetlerde sunardı. Sakatlanmalar ve hatta ölümle sonuçlanabilecek büyük ve zorlu uğraşlar sonucunda, bazen bir yeyemichi’nin kıyıya çekilebildiği de olurdu.

Bazıları bir saray kadar büyük olabilen bu devasa gri balıklar, yakalanmaları için sarf edilen çabaya değerdi. Bütün kasaba halkı tek bir yemichi’den çıkan filetolarla karnını tıka basa doldurabilirdi. Bu deniz de, daha sonra bahsedeceğim bir sebeple bizim çıkarmadığımız incili istiridyelerde bulunurdu.

Sebzelere gelince, çeşitli deniz yosunlarının yanında bataklıkta yetişen bir sürü yeşilliğimizde vardı.

Her yerden, hatta evlerimizin devamlı surette nemli kalan zeminlerinden bile fışkıran mantarlar vardı. Ekip biçmek gerektiren tek bitki, kurutulup tüttürülen picietl idi. Tatlılarımız, Hindistan cevizinden mamüldü. Hindistan cevizi sütünün mayalanmasıyla elde edilen içki ise, Tek Dünya’da pek sevilen octli’den daha sert olurdu. Bir palmiyeden coyocapuli meyveleri ve bir diğerinden kurutulup öğütüldüğünde un elde edilen bir ezme, yine başkasından dokunabilinir özelikle lifler, köpekbalıklarından ise insanın sahip olmak isteyebileceği en dayanıklı ve kaliteli deriyi elde ediyorduk.

Üzerinde uyuduğumuz sedirlerde ve dağlık, soğuk bölgelere seyahat edecek kişilerin kıyafetlerinde, deniz su samurlarının postları kullanılırdı. Lambalarımızda kullandığımız yağı Hindistan cevizlerinden ya da balıklardan çıkarırdık. (Bunun, bu tür aydınlatmaya alışkın olmayanlar için son derece kötü kokulu bir yöntem gibi görüneceğini kabul etmem gerekir)

Aztlan’ın imarına ne yönde katkıda bulunabileceklerini görmek için ilk şehir turlarına çıkan Mexica zanaatkarlar gülmemek ve gördükleriyle alay etmemek için kendilerini zor tutmuş olmalılar.

Saray kavramımız kendi başına bir maskaralıktan ibaret gibi görünmüştür herhalde. Neredeyse tek tanrılı bir toplulukmuş gibi tapındığımız Ay Tanrıçası Coyolxaugui’ye adanmış tek tapınağımızda, deniz kabukları ile süslenmiş girişi dışında, sarayımızdan pek de farklı değildi. Yine de gördüklerinden dolayı şevklerini kaybetmediler. İşe geçici olarak yerleşecek evleri inşa edecekleri daha kuru bir yükselti arayarak başladılar.

Sazlar, palmiye dalları ve çamur gibi malzemelerle kurulan bu evlerin inşaasında çoğunlukla ailelerindeki kadınlar çalıştı. Bu esnada erkekler fazla uzak olmayan dağlara yollandılar. Burada kestikleri çam ve meşe ağaçlarını nispeten daha düzgün olan nehir kıyısına kadar sürükleyip, bizim balıkçılıkta kullandıklarımızda
çok daha büyük ve ağır yük taşımaya elverişli acaltinler inşaa ettiler. Taşıyacakları yük de aralarındaki taş ustalarının yine bu dağlarda arayıp buldukları yataklarda kurdukları taş ocaklarında çıkarttıkları devasa kireç taşı bloklarıydı.

Bu bloklar daha ocaktan çıkarılırken düzeltilip kesiliyor, acaltinlere yüklenip nehir boyunca taşınarak getirildikleri deniz kenarından, üzerinde bulunduğumuz adayı çevreleyen gölün denize açıldığı yol kullanılarak Aztlan’ta taşınıyordu.





Mexica kabilesinin bu hünerli taş işçileri, daha küçük bloklara ayırıp, parlattıkları taşları ilk iş olarak, dayım Mixtzin’e yaraşır bir saray inşa ettiler. Tenochtitlan’dakilerle boy ölçüşmese de bu yapı bizim şehrimiz için akıllara durgunluk veren bir mucizeydi. Alınlığıyla birlikte iki misli daha yüksek
görünen iki katlı bu binada, Uey-Tecutli’nin muazzam taht odasından başka, o kadar da çok oda vardı ki, Yeyac, Ameyatl ve hatta benim yatak odalarımız ayrıydı.

Diğer Mexicalar ise Aztlan’daki kanalları temizleyip aktarmakla meşguldü. Adayı saran kanalların yıllanmış balçık ve çöpünü temizleyip kıyılarına taş döşediler. Gölü çevreleyen bataklığı kurutup, buradaki kirli suyu dışarı, iç bölgelerdeki derelerin temiz suyunu ise içeri getirecek yeni kanallar inşa ettiler. Gölün tuzlu suyla karışan suları, yine içilebilecek gibi değildi ama en azından kirlenen su devir daim oluyor, kirli suyun tahliye edilmesi sayesinde de, çevredeki bataklıklar yavaş yavaş sağlam bir zemine dönüşüyordu.

Sonuçta geceleri bataklıktan yükselen hastalıklı buhar ve şehre musallat olan haşereler hızla ve büyük oranda azaldı. Neredeyse tam anlamında etkisi kaybeden bataklık ruhlarının yol açtığı öldürücü ateş ise doktorlarımızı haklı çıkarırcasına bataklıkla birlikte kayboldu. Sarayın inşaası tamamlanır tamamlanmaz, şehrimizin koruyucu Tanrıçası Coyolxaugui için bir tapınak inşa etmeye girişen taş ustaları, eskisini utandıracak güzellikte bir tapınak yaptılar.

Yeni tapınak o kadar iyi tasarlanmıştı ve o kadar zarifti ki Mixtzin, keşke tanrıçanın tasvir edildiği o ay taşını Tenochtitlan’a götürmüş olmasaydım. Tanrıçanın sade güzelliğine ve iyiliğine layık bu tapınakta çok güzel dururdu diye hayıflanmaya başlamıştı.

”Saçmalama!” demişti annem. Eğer o taşı Motecuzoma’ya hediye etmiş olsaydın, ne böyle bir tapınağımız olurdu, ne de Motecuzoma’nın diğer lütuflarından haberimiz. Sözlerin tartışılmasından pek hoşlanmayan dayım bir süre daha homurdansa da, kız kardeşinin haklı olduğunu kabul etmek zorunda kalmıştı.

Tapınağın inşaatını bitiren taş ustaları, bu sefer de, hepimizin merakla izlediği çok zekice ve pratik bir yöntemle bir tlamanacali inşa ettiler. Taş işçileri içe doğru yatık bloklar halinde dizdikleri taşların arkasına akla hayale gelebilecek her türlü malzemeyle doldurduktan sonra, dış kabuğundan başladıkları piramidi iyice sıkıştırdıkları bu dolgu malzemelerinin üzerine kurdular. İşlerini bitirdiklerinde sanki som kireç taşından inşa edilmiş gibi görünen pırıl pırıl bir piramit çıkmıştı ortaya.

Biri Huitzilopochtli, diğeri yumurta Tanrısı Tlaloc’a ait iki tapınağın taçlandırılacağı piramidin, bu tapınakların ağırlığına ek olarak, ön yüzünde zeminden zirvesine kadar devam edecek basamakların ve basamaklardan çıkacak sayısız rahip ve inananın yanında, şehrin ileri gelenleri ve kurbanların ağırlığını
taşıyacak kadar sağlam olduğu da her halinden belliydi. Piramidimizin Tenochtitlan’daki Büyük Piramit’ten daha görkemli olduğunu iddia edecek değilim- zaten onu görmüş de değilim- ama Mexica topraklarının kuzeyinde kalan bölgedeki en etkileyici yapı olduğunu rahatlıkla söyleyebilirim.

Bununla da yetinmeyen taş ustaları, bazı küçük tanrıları, diğer küçük tanrılarla aynı tapınağa koymak zorunda kalsalar da, neredeyse her Mexica tanrısı için bir tapınak yaparak çalışmaya devam ettiler.

Dayımla birlikte kuzeye hareket eden Mexica’lar arasında, bu tanrılara hizmet eden çok sayıda rahip de vardı. Bir kaç yıl boyunca onlarda herkes kadar çalıştı. Tapınaklarda tamamlandıktan sonra inşaasına başlayan ilk binalar, bu rahiplerin ruhani mesailerinden arta kalan zamanlarında öğretmenlik yaptığı okullar oldu. Bunlarda tamamlanınca sıra tahıl ambarı, atölye, depo ve cephanelik gibi, medeniyetin ikincil önemdeki binalarına geldi. Son olarak da, dağlardaki ormandan elde edilen, kerestelerde kendilerine hiçbir şeyden memnun olmayan ve eski yaşam tarzından vazgeçmeyen bir iki yabani münzevi dışında her aileye, dayanıklı ahşap birer ev yapıldı.

Bir şeyi hatırlatmama izin verin. Aztlan’ın yeniden yapılanması ve insanlarınında tepeden tırnağa değişmesiyle ilgili bütün bu olaylar, anlatılırken olduğu gibi, bir anda olup bitmedi. Dediğim gibi bunlar olurken ben daha çocuktum. Eski Aztlan’tın gidip, yerine yenisinin gelmesi, bana hep büyüme, güçlenme,
olgunlaşma ve hikmet sahibi olmak gibi alanlardaki kendi kişisel gelişimimle benzer şekilde gelişti gibi gelmiştir.

Aztlan Şehri küçük bir kıyı şehri değildi. Buradan dağlara kadar uzanan bir ülkenin başkentiydi. Basit bir hayatımız vardı. Hatta şimdikiler görse ilkel bir hayat olduğunu bile söylerdi. Ama yine de güzel bir yaşantımız vardı ve en küçük bir zorlukla karşılaşmazdık.

Kaynak: Aztek Sonbaharı – Gary Jennings / Abis Yayınları Tarihi Roman kitabından alınmıştır.  (aztlan şehri)

Antik Roma Edebiyatı ve Kayıp Kütüphaneler Dünyasına Bir Bakış

Antik Roma Edebiyatı ve Kayıp Kütüphaneler Dünyasına Bir Bakış

Antik Roma Edebiyatı ve Kayıp Kütüphaneler Dünyasına Bir Bakış

Antik Roma Edebiyatı ve Kayıp Kütüphaneler Dünyasına Bir Bakış

Kayıp Kütüphaneler Dünyası

Halk şiirine ait daha erken kayıtlar olsa da Latin edebiyatı aslında MÖ 3.yüzyılda başladı. Bir yunan köle olan Livius Andronicus, kitapların papirüs rulolarına yazılmaya başladığı o dönemlerde Odysseia’yı çevirdi ve tiyatro yapıtlarının sahnelenmesine önayak olarak antik dünyanın en önemli imparatorluklarından birinin edebiyatının temellerini atmış oldu. Kitaplar özel koleksiyonlar için sokakta satılıyordu. Halka açık ilk kütüphane de Julius Caesar tarafından planlandı.




Her işe el atan Caesar kütüphanelerin yöneticisi olarak ünlü bir edebiyatçı olan Marcus Terentius Varro’yu seçti. Quintilianus gibi yazarlar Varro’yu “Romalıların en bilgilisi” olarak nitelendiriyorlardı. Varro pek çok farklı konuda 630 rulo papirüs üstüne 74 yapıt yazdı, ama bunların neredeyse hiçbiri günümüze ulaşamadı. Kütüphanelerin nasıl düzenleneceğini tarif ettiği ve kitapların neden kültür ürünleri olduğunu tartıştığı Kütüphaneler Üzerine adlı, konunun ele alındığı ilk yapıtlardan biridir.

Onun Başka çalışmalarından anladığımız kadarıyla Yunan kütüphanelerinin kısa bir tarihini yazdığını sanıyoruz, ama elimizde somut kanıt yok.

Ne yazık ki Caesar’ın MS 15 Mart 44’te bir suikasta kurban gitmesi kütüphanenin açılışının belirsiz bir süre için ertelenmesine neden oldu, Varro da bir yıl sonra öldüğünde tüm kitapları yağmalandı ve bazıları yok edildi. Halk kütüphanesinin kurulması işi (Julius Caesar’ı eleştiren) tarihçi Gaius Asinius Polli’ya düştü; Suetonius’a göre kütüphane hem Yunanca hem Latince metinlerden oluşuyordu. Pollio’nun savaş ganimetiyle donattığı kütüphanenin orta avlusunda pek çok yazarın resimleri sergileniyordu.

İmparator Octavius Augustus iki kütüphane kurdu ama ikisi de yandı. Bunlardan biri Palatino Tepesi’ndeki Apollon Tapınağı’nın yanında yer alıyordu. (Ovidius’un yapıtlarının çıkarılması gibi utanç verici bir görev üstlenen ve Julius Caesar’ın bazı yazılarına erişim derecesi belirleyen) Quintus Pompeius Macer tarafından düzenlenmişti, daha sonra da Gaius Julius Hyginus’a emanet edildi. Eldeki tüm kanıtlara göre, bir tarafta Yunanca, bir tarafta Latince metinlerin olduğu iki odadan oluşmaktaydı, kitap raflarının bulunduğu girintiler vardı ve heykellerle süslenmişti. Bu merkez 64, 200 ve 363 yıllarındaki yangınlarda yakıldı.



Antik Roma Edebiyatı : Bir diğer kütüphane Titus döneminde yanan Porticus Octaviae’ydi.

İspanyol asıllı ilk imparator Marcus Ulpius Traianus (53-117) Dion Khrysostamos’la birlikte çok zaman geçirdi, bu ilişki sonucunda imparatorun, 114 yılında Ulpia Kütüphanesi’ni de yerleştirdiği devasa bir forum inşa etme isteği oldu. İki dilden yapıtların yer aldığı bu kütüphane, sahip olduğu neredeyse 20 bin ciltlik kitap koleksiyonu nedeniyle övgüler alıyordu, ama 5.yüzyıl ortalarında yıkıcı bir yangın sonucu yok oldu. Capitolinus Kütüphanesi’yle ilgili elimizde yalnızca yıkılışıyla ilgili bilgi var; bir başka kütüphane yerleşimi olan Athenaeum hakkındaysa hemen hiçbir şey bilmiyoruz.

Pantheon muhteşem bir halk kütüphanesiydi ve 3.yüzyılda Sextus Julius Africanus tarafından yönetiliyordu.

Vespasianus tarafından kurulan Templum Pacis’in kütüphanesi 191’de bir yangında yok oldu. O olayda daha önce Ephesos’lu Herakleitos’un yaptığı gibi, yapıtlarını en güvenli yer olduğunu sandığı bu tapınakta saklayan Pergamon’lu Galenus’un pek çok elyazmasını kaybettik. Galenus’tan kalan 20 cildi bugün tamamen rastlantı eseri okuyabiliyoruz. Costantinus’un 350 yılında yaptırdığı ayrıntılı nüfus sayımına göre Roma’da 28 halk kütüphanesi vardı; hiçbiri günümüze ulaşamadı.

Kaynak: Dünya Edebiyat Cumhuriyeti – Pascale Casanova / Varlık Yayınları

Rus Edebiyatı Yazarları Listesi Hakkında Geçmişten Günümüze Gelenler

Rus Edebiyatı Yazarları Listesi Hakkında Geçmişten Günümüze Gelenler

Rus Edebiyatı Yazarları Listesi Hakkında Geçmişten Günümüze Gelenler

Rus Edebiyatı Yazarları Listesi Hakkında Geçmişten Günümüze Gelenler : Rus edebiyatının Batı edebiyatına entegrasyonu süreci 17. yüzyılın son 18. yüzyılın ilk çeyreğine rastlayan geçiş döneminde, Birinci Petro’nun reform hareketlerine paralel olarak başlamıştır. 19. yüzyıla gelindiğinde ise Rus yazarların eserleri yalnızca Rusya’da değil, tüm dünyada okunmakta ve eleştirmenlerin dikkatini çekmektedir.

Söz konusu ilginin nitelikleri araştırılırsa Rus yazarların artık kendi ülkelerinin sınırları dışında da çok güçlü bir etkileyene dönüşmüş edebiyat klasikleri oldukları görülecektir. Dünya okurları üzerinde etkisiyle Tolstoy (1828-1910) ve eserlerinin yeri doruk noktasıdır. Ama bu tespit Tolstoy’un bulunduğu noktada yalnız olduğu anlamına gelmiyor. 19. yüzyıl Rus edebiyatından bahsederken roman türünde Dostoyevski’yi (1821-1881),
Turgenev’i (1818-1883), öykü türünde Gogol’ü, (1809-1852), Çehov’u (1860-1904), dram türünde yeniden Çehov’u şiir türünde Puşkin’i (1799-1837), eleştiri alanında Belinski’yi (1811-1848) ve Dobrolyubov’u (1836-1861) anmadan geçemeyeceğiz.



Geçen süreç içerisinde zaman hep Rus yazarlar için işledi. Araştırmalar derinleştikçe Rus edebiyatına duyulan ilgi süreklilik kazandı.

Jukovski (1783-1852), Bulgarin (1789-1859), Griboyedov (1795/1794-1829), Gonçarov (1812-1891), Gertsen (1812-1870), Lermontov (1814-1841), Nekrasov (1821-1878), Ostrovki (1823- 1886), Saltıkov-Şçedrin (1826-1889), Çernışevski (1828-1889), Leskov (1831-1895) ve daha pek çokları bu dönemde düzyazı, şiir, dram ve eleştiri alanında tanınmış ve yabancı araştırmacıların dikkatini çekmiştir.

Uzmanlar bu gerekçeye dayanarak 19. yüzyıl için Rus edebiyatının altın çağı olduğu değerlendirmesini
yapıyorlar. Zamanın ve koşulların Rus edebiyatıyla ilgili oluşturduğu gelenek 20. yüzyıla geçerkende bozulmuyor. Bu geçiş dönemide zorlu, ama bir o kadar da verimlidir. Sonraki yıllarda edebiyat otoriteleri, bu verimliliği vurgulamak için dönemi Rus şiirinin gümüş çağı olarak tanımlayacaklardır. Gorki (1868-1936), Blok (1880-1921), Zamyatin (1884-1937), Pasternak (1890-1960), Mayakovski (1893-1930), Yesenin (1895-1925), Şolohov (1905-1984) yüzyılın ilk yarısında düzyazı ve şiir türlerinde yazdıkları eserleri ile dünya okurlarına ulaşmayı başarmışlardır.

Çarlık Rusya’sının yıkılışına, devamında da SSCB’nin kuruluşuna tanıklık etmiş olmaları bu yazar ve şairlerin ortak özelliğidir. 1917 Devrimi’nden sonra Rus edebiyatı resmi olarak Sovyet edebiyatı adını aldı. Ama siyasi
değişimin edebiyata etkisi bunun sınırlı kalmadı. Aralarında çok sayıda yazarlarında bulunduğu Rus aristokrasisine mensup aydınlar yeni siyasi sistemle uyuşmadıkları için ülkelerini terketmek zorunda kaldılar.

Bu olayı takiben yetmiş yıldan fazla bir süre Soğuk Savaş döneminin o ünlü demir perdesi sovyet sınırları içindeki ve dışındaki Rus yazarlar arasında da işlevselliğini sürdürdü. Rusya’nın sınırları dışında yaşamak zorunda kalan yazarlar için ”emigrant” (göçmen, muhacir, başka bir ülkeye yerleşmek üzere ülkesini terk eden kişi), Rusya’nın sınırları dışında gelişen Rus edebiyatı içinse ”Sürgündeki Rus Edebiyatı”, yurtdışındaki Rus edebiyatı, hicretteki Rus edebiyatı tanımlamaları yapılmaktadır.

Konuyla ilgili yaptığımız araştırma sonucunda, (Rus Edebiyatı Yazarları Listesi) aralarında Balmont (1867-1942), Merejkovski (1865-1941), Gippius (1869-1945), Bunin (1870-1953), Kuprin (1870-1938), L. Andreyev (1871-1919), Teffi (1872-1952), Berdyayev (1874-1948), Andrey Belıy (1880-1934), Averçenko (1881-1925), Burlyuk (1882-1943), Annenkov (1889-1974), Adamoviç (1894-1972), Bahtin (1894-1950), Şaşa Çörnıy (1880-1932), Zaytsev (1881-1972), Hodaseviç (1886-1939), Trubetskoy (1890-1938), Erenburg (1891-1993), Nabokov (1899-1977), Berberova’nın (1901-1993) bulunduğu yazarın adına ulaştık.

Bu yazarların yurtdışına çıkışları farklı dönemde üç büyük grup halinde gerçekleşmiştir ve Rus edebiyatında bu göçleri tanımlamak için Birinci Dalga (1920), İkinci Dalga (1943-44-45) ve Üçüncü Dalga (1953’ten sonra, Stalin’in ölümünün ardından ilan edilen Ottepel döneminde) terimleri kullanılır. Rus edebiyatının Sovyet sınırları içerisinde kalan kanadı ise sayısal olarak şöyle bir tablo oluşturuyor.




Yazarlar birliğine kayıtlı yazar sayısı 1934 yılında 1500, 1954’te 4801, 1959’da 6608, 1971’de 7290, 1976’da 7942, 1981’de 8773, 1986’da 9584, 1989’da bu sayı 9920’ye ulaşmış. Bunların 3501’i yazar, 3466’sı şair, 401’i oyun yazarı, 277’si çocuk yazarı, 1210’u eleştirmen ve edebiyat bilimci, 610’u çevirmen, 92’si deneme yazarı, 4 tanesi de folklor araştırmacısı olarak kaydediliyor.

(V. Kazak, Leksikon, 1996, 401) Lunaçarski (1845-1933), Korolenko (1853-1921), Serafimoviç (1863-1949), Sologub (1863-1927), Kamenski (1884-1961). Annenski (1855-1905), Rozanov (1856-1919), N.C. Gumilyov (1886-1921), Veresayev (1867-1945), Prişvin (1873-1954), Şişkov (1873-1945), Şmelyov (1873-1950), G. Çulkov (1879-1939), Çukovski (1882-1969). Aleksey Tolstoy (1882-1945), Zoşçenko (1884-1958), Marşak (1887-1964), Ahmatova ( 1889-1966), M.A. Bulgakov (1891-1940), O.E Mandelştam (1891-1938).

Paustovski (1892-1968), Tsvetayeva (1892-1941), K. Fedin (1892-1977). Şklovski (1893-1984), Babel (1894-1940), Pilnyak (1894-1938), Yu. Tınyanov (1894-1943), Platonov (1899-1951). Uşakov (1899-1973), Fadeyev (1901-1978), Harms (1905-1942), Solovyov (1907-1978), Tarkovski (1907-1989), Tvardovski (1910-1971), Nekrasov (1911-1987), Vinogradov (1915-1965), Fydorov (1918-1984), Soljenitsın (1918-2008).

Bondarev (1924–), Astafyev (1924–), Aytmatov (1928-2008), Sapgir (1928–), Fazıl İskender (1929–), Şukşin (1929-1974), Yevtuşenko (1933–), Rasputin (1937–). Tokareva (1937–), Venedik Yerofeyev (1938-1990), Petruşevskaya (1938–), Brodski (1940-1996; şairin yurtdışına çıkışına 1971 yılından sonra izin verildi), Limonov (1943–), Ulitskaya (1943–), Viktor Yerofeyev (1947–), Sadur (1950–), Tatyana Tolstaya (1951–), Hlebnikov (1956–), SSCB’nin sınırları içerisinde ürün vermiş ve eleştiri dünyasında adından bahsettirmiş, sanatı ve eserleri araştırmalara konu olmuş, yurtdışında da fark edilmiş edebiyatçıların bir bölümüdür. 20. yüzyılda Rus Edebiyatı ‘nın Nobel Edebiyat Ödülü almış beş yazarı vardır.

Kaynak: Birsen Karaca – Rus Edebiyatının Açılımları / Kavis Yayınları kitabından alınmıştır

Nobel Edebiyat Ödülü Almış Rus Yazarlar Kimlerdir? 

1976 Arjantin Darbesi ve Kitaplara Uygulanan Zorbalık Dönemleri

1976 Arjantin Darbesi ve Kitaplara Uygulanan Zorbalık Dönemleri

1976 Arjantin Darbesi ve Kitaplara Uygulanan Zorbalık Dönemleri

1976 Arjantin Darbesi ve Kitaplara Uygulanan Zorbalık Dönemleri : Arjantin 20. yüzyılın önemli bir bölümünü dikta yönetimleri altında geçirdi; ülkede demokratik rejim ancak 1983’te kurulabildi. Ama kitaplara en çok Juan Domingo Peròn’un 1 Temmuz 1974’teki ölümünden sonra zarar verildi.

Peròn’un partisi bölündü ve Los Montoneros olarak tanınan hareketin, büyümekte olan sağ
kanada hiçbir zaman boyun eğmeyeceği belli oldu. 1976’da her beş saatte bir politik cinayet işleniyordu; her üç saatte bir bomba patlıyordu. Bu da doğal olarak ordunun işine geldi ve aynı yılın 24 Mart’ında İsabel Peròn devrildi. Askeri cunta kontrolü ele geçirdi.





Devlet terörü aracılığıyla sindirme yöntemleri kullanılarak bir baskı stratejisi uygulanmaya başladı. Tüm politik etkinlikler askıya alındı, sendikalar kapatıldı, grevler yasaklandı, meclis feshedildi, yüksek mahkeme kaldırıldı, gece klüpleri kapatıldı vb. Arjantin yakın tarihin en kanlı otoriterlik dönemini yaşarken dünya olan biteni ilgiyle seyretti. Profesörler, öğrenciler, sendika üyeleri ve yazarlar kaçırılıp öldürüldü. Los desaparecidos – gözaltındayken kaybolanlar- dönemi başladı; binlercesi yurt dışına, sürgüne kaçtı.

1976 Arjantin Darbesi ile Subaylar 2 Nisan 1976’da ahlaksızlıkla ve komünizmle mücadele için örnek olacak bir etkinlik düzenledi.

Üçüncü Kolordu’nun talim sahasında ordunun Còrdoba kentindeki kitabevlerinden ve kütüphanelerden el koyarak topladığı kitaplar yakıldı. Freud, Hegel, Marx, Sartre ve Comus’nün kınandığı bir bildiri okundu. 2003’te yayımlanan Un Golle a Los Libros [Kitaplara Karşı Bir Darbe] kitaplarında Hernàn Invernizzi ve Judith Gociol, sansür ve kitap yok etmeyle ilgili
olan olaylar hakkında elimizdeki en iyi çözümlemeyi sunar. Yazarlar diktatörlüklerin kültürü yalnızca toplumun bir kesimine boyun eğdirmek için değil, aynı zamanda tarihsel belleği sistematik olarak değiştirmek için de baskı altında tuttuklarını gösterir.

Örneğin, darbeden hemen sonra Arjantinli Amiral Emilio Massera, “kültürler ve karşı kültürler arasındaki bir savaş”tan söz etmiştir. Cunta sakin yıllarda bile aykırı kültürlerin kökünü kazımak konusundaki sertliğinden vazgeçmemişti. 30 Ağustos 1980’de kamyonlar Centro Editor de Amèrica Latina (CEAL) Yayınevi tarafından basılmış 1,5 milyon kitap ve broşürü, Buenos Aires’in Sarandi semtindeki boş bir arsaya döktü. Birkaç dakika sonra polisler La Plata bölgesi
Federal Yargıcı Hèctor Gustavo da la Serna’nın emriyle kitapların üstüne benzin dökerek ateşe verdi. Yargıç insanların kitapların çalındığını ve yakılmadığını düşüneceklerinden çekindiği için olayın fotoğraflarını çektirdi.

CEAL’i kuran ve kültürel etkinlikler düzenleyen José Spivacow olayı dehşet içinde izledi ama elinden hiçbir şey gelmedi. Spivacow, Buenos Aires Üniversitesi Yayınları, Eudeba çatısı altında Latin Amerika’daki pek çok kuşağın eğitimine katkıda bulunmuş, Cuadernos (Defterler), Wdiciones Previas [Ön Baskılar] ve Serie del Siglo [Yüzyıl Dizisi] gibi kitap dizileri yayımlamıştı.

Historia de Amèrica Latina en el Siglo XX [20. Yüzyılda Latin Amerika Tarihi], Historia
del Movimiento Obrero [İşçi Hareketi Tarihi], El Pais de los Argentinos [Arjantinlilerin Ülkesi] ve Los Hombres de la Historia [Tarihin İnsanları] gibi kitapları da o çıkarmıştı. Erich From’un Özgürlükten Kaçış’ını yayımlayarak bütün bir kıtayı sarsmıştı. 1958’den 1966’ya kadar Eudeba’nın yöneticisi olarak kaldı, 802 kitabı ilk kez, 281 kitabı yeniden yayımladı ve 11.461.032 kopya bastı.




”Yazar Graciela Cabal diktatörlük boyunca içinde bulunulan atmosferi şöyle özetledi. Başta korkuyorduk. CEAL’e gitmeden önce her defasında üst kattaki komşuma belirli bir saatte dönmezsem üç çocuğumu anneme götürmesini söylerdim. Ama aynı zamanda o terör ortamında çalışmaya da alışmıştık. Örneğin benim odamda yayınevine atılmış bir bombadan kalma bir delik vardı, ben de kağıtları onun yanına yığardım. Bir gün bir depodan aradılar, baskına uğradıklarını ve polisin yazı işlerine doğru geldiğini söylediler.

Hazırlıklarımızı yaptık, dosyaları attık, ajandalarımızı arka bahçeye sakladık, kağıtları yaktık. Komşulara mangal yapacağımızı söyledik, kağıtları dumandan kapkara olan banyoda yaktık.” Evlerimizdeki banyolar da simsiyahtı. Çok kitap yırtıp yaktım; bu, ömür boyu hiç atlatamayacağım şeylerden biridir. Bunu yaparken bir yandan da ağlardım, çünkü çocuklarımın görmesini istemiyordum, çünkü okulda bundan söz etmelerini istemiyordum, çünkü annelerinin kitap yok edebildiğini bilmelerini istemiyordum… Çünkü çok utanıyordum. Sarandi deposundaki kitaplar üç gün boyunca yandı.

Yetkililer kitap yakmaktan başka, en az ölçüde yıldırıcı eylemlere de başvuruyordu. Siglo XXl Yayınevi’nin merkezi mühürlendi, yayıncılar tutuklandı. Omar Estralla’nın Tucumân’daki kitabevi To Be talan edildi. Guillermo Schavelzon’un Galerna Yayınevi bombalandı. Saygın kitabevi Trilce’nin sahipleri Horacio Gonzàles ve İsabel Valencia 24 Mart 1976’da kaçırıldı. Yazarlar, yayıncılar, editörler, kitapçılar, hatta düzeltmeler kaçırıldıkça kaybolanların listesi
her gün uzadıkça uzadı.

Ceal editörlerinden Daniel Luaces alçakça bir cinayete kurban gitti, yayın sekreteri Graciela Mellibovsky ile CEAL teknik editörü Héctor Abrales, çevirmen Diana Guerrero Ve daha nice insan ortadan kayboldu. Askerler ev ev yasak kitap arıyor, bulduklarını hemen imha ediyordu. 1983’te Başkan Raúl Alfonsin’in kurduğu Kaybolanlar İçin Ulusal Komisyon (CONADEP) “Bir Daha Asla” başlığıyla bir rapor yayımladı:

Cumhuriyetin anayasal başkanının bize verdiği görevi üzüntü ve acıyla yerine getirdik. Bu çok güç bir işti, çünkü kanıtların kasten silindiği, tüm belgelerin yakıldığı, hatta binaların yıkıldığı bir süreçte, karanlık bir bulmacanın parçalarını olaylardan yıllar sonra bir araya getirmemiz gerekiyordu. Örneğin 2000 yılında bir binanın bodrumunda cuntanın dört bin sayfa tutan belgeleri dikta rejiminin yarattığı kültür yıkımının boyutlarını gözler önüne seren tam bir
suç arşiviydi. Arjantin yayıncılığındaki tahribat o boyuttaydı ki bir sektör silinip gitti.

Kaynak:Fernando Baez-Kitap Kıyımının Evrensel Tarihi/Can Yayınları

Leyla Erbil Kimdir ve Hayatı Hakkında Detaylı İnceleme

Leyla Erbil Kimdir ve Hayatı Hakkında Detaylı İnceleme

Leyla Erbil Kimdir ve Hayatı Hakkında Detaylı İnceleme

Leyla Erbil Kimdir ve Hayatı Hakkında Detaylı İnceleme : Bu yazımızda sizlere yazar hakkında detaylı bilgiler vermeyi amaçlıyoruz.

Leyla Erbil 12 Ocak 1931’de, İstanbul’da, üç çocuklu bir ailenin ortanca çocuğu olarak doğdu. İlkokulu Esma Sultan’da, ortaokulu Beşiktaş İkinci Kız Ortaokulu’nda okudu. Lise eğitimine Beyoğlu Kız Lisesi’nde başlayan Erbil. Daha sonra Kadıköy Kız Lisesi’ne nakledildi ve ilk şiirleri de lise yıllarında bir taşra dergisinde çıktı (1945). 1950 yılında Kadıköy Kız Lisesi’nden mezun olan Erbil, daha sonra İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi İngiliz Filolojisi Bölümü’nde öğrenime başladı.

Yazar, üniversiteye girdikten bir yıl sonra Çerkez Reşit’in oğlu Aytek Şay ile evlenerek (1951) öğrenimine ara verdi. Ancak bu evlilik kısa sürdü. Öğrenciyken İskandinav Hava Yolları’nda sekreter ve çevirmen olarak çalışmaya başladı yazar. (1953) İkinci eşi Mehmet Erbil’le de burada tanıştı. Ve öğrenimini son sınıftayken yarıda bırakarak o sırada yüksek mühendis olan Mehmet Bey’le altı-yedi ay içinde evlendi (13 Mayıs 1955) ve Ankara’ya yerleşti.

Bu dönemlerde birkaç öykü de yazmış olan ancak yayımlatmaya cesaret edemeyen Leylâ Erbil, sonunda sevdiği bir öyküsünü yakın arkadaşı Metin Eloğlu’na okuttu. Eloğlu, çok beğendiği bu öykünün yayımlanmasını istedi ve adını “Uğraşsız” koyarak kendi deseni ile Salim Şengil’e gönderdi.





“Uğraşsız”, 1956’da Seçilmiş Hikâyeler dergisinde çıktı. Yazarın hikâye ve yazıları sonraki yıllarda da Ataç, Dost, Dönem, Kitap-lık, Papirüs, Türk Dili, Türkiye Defteri, Yeditepe, Yelken, Yeni a, Yeni Dergi, Yeni Ufuklar gibi dergilerde çıktı. İki yıl Ankara’da yaşayan Erbil çifti, 1957’de İzmir’e yerleşti. Yazarın ilk öykü kitabı Hallaç 1960’da çıktı. Aynı yıl, yazarın kızı Fatoş dünyaya geldi. Ailece İstanbul’a geri döndüler ve Teşvikiye’ye yerleştiler.

Leylâ Erbil, 1961’de kurulan Türkiye İşçi Partisi’ne üye oldu ve partinin Sanat ve Kültür Bürosu’nda görev aldı. Daha sonra 1967’de Zürih’e giden yazar burada bir yıl kaldı ve konsoloslukta kâtip olarak çalıştı. İstanbul’a döndüğünde çeşitli yerlerde çevirmen ve sekreter olarak çalışan yazar, Edebiyatçılar Birliği yönetim kurulunda görev aldı.

Yazar, ikinci öykü kitabı Gecede’yi (1968) Nurer Uğurlu ve Metin Eloğlu’nun da yardımlarıyla, kendisi bastırdı ve Sait Faik Hikâye Armağanı için ödüle gönderdi. Ancak ödül o yıl Orhan Kemal ve Faik Baysal arasında paylaştırıldı. 1969’da arkadaşları Hayati Asılyazıcı, Naci Çelik, Selim İleri, Demir Özlü ve Fikret Ürgüp ile birlikte Sait Faik’in Mezarı başında bir araya gelerek ödüllere katılmama kararı alan Leyla Erbil bir daha hiçbir ödüle katılmadı.

8 Aralık 1969’da Erbil’in babası Hasan Tahsin 74 yaşında iken sirozdan öldü. Erbil, 1970’te genel başkanlığını iki yıl süreyle (1970-1972) Orhon Murat Arıburnu’nun, kurucu ve genel sekreterliğini ise Aydın Hatipoğlu’nun yaptığı Türkiye Sanatçılar Birliği kurucu üyeleri arasında yer aldı. 1971’de yazarın ilk romanı Tuhaf Bir Kadın yayımlandı. Bu kitap, tabuların üstüne gitmesi nedeniyle dedikodulara ve tutucu çevrelerin tepkisini çekti.

Erbil, 1974’te Türkiye Yazarlar Sendikası kurucu üyeleri arasında yer aldı. Ve Aziz Nesin’in önerisi üzerine, Asım Bezirci ve diğer arkadaşlarıyla birlikte TYS tüzüğünü hazırladı. 1977’de Erbil’in üçüncü öykü kitabı Eski Sevgili yayımlandı. 1980-1981 yıllarında yazarın annesi Emine Huriye Hanım Alzheimer hastalığına yakalandı. Ve bir süre sonra Göztepe’deki Geriatri Hastahanesi’ne yatırıldı. Annesinin hastalığını “hayatımı altüst eden bir olay” olarak nitelendiren Leylâ Erbil, hastaneye yatırılışından üç yıl kadar sonra 6 Aralık 1984’te annesi Emine Huriye Hanım’ı kaybetti.

1985’te yayımlanan Karanlığın Günü Romanı , Leyla Erbil’in annesinin hastanede geçirdiği yıllarda yaşadıklarıyla ilgili otobiyografik öğeler taşıdığı gibi Eski Sevgili adlı öykü kitabında yer alan “Bunak” adlı öyküde de annesinin sonradan yakalanacağı hastalığın işaretlerine rastlanır. 1988’de yazarın aşk ahlakının çeşitli boyutlarını irdelediği üçüncü romanı Mektup Aşkları yayımlanmak üzereyken kaybolduğu için son kırk sayfası tekrar yazıldıktan sonra basıldı.

Erbil, 1986’da kaybettiği yakın dostu Tezer Özlü’nün kendisine yazdığı mektupları Özlü’nün vasiyeti üzerine Tezer Özlü’den Leylâ Erbil’e Mektuplar adlı bir kitapta topladı. Kitap, 1995’te basıldı. Aynı yıl 11 Ocak’ta yakın dostu, öykücü, şair, denemeci ve sinemacı Onat Kutlar’ın bombalı bir saldırıda öldürülmesi yazarı oldukça sarstı.





Yazar, 1996’da yıllardır süregelen F-tipi cezaevi ve ölüm oruçları karşısında örnek bir aydın tavrı sergiledi. Ölüm oruçlarının durdurulması için 69. günde (27 Temmuz) Erbil’in kaleme aldığı bildiri. Yüz kadar yazar ve şair tarafından da imzalandı ve kamuoyuna duyuruldu. Ayrıca bu sanatçılar ÖDP Beyoğlu ilçe binasında toplanarak ölüm orucu bitene kadar binada kalma ve çeşitli etkinlikler düzenleme kararı aldılar.

1998’de yazarın Zihin Kuşları Leyla Erbil adlı deneme kitabı çıktı. Zihin Kuşları Leyla Erbil. Yazarın en eskisi 1954 tarihli olmak üzere daha önce çeşitli dergilerde yayımlanmış olan yazılarıyla daha önce yayımlanmamış üç yazısını ve kendisiyle yapılan bir söyleşiyi içerir.

Erbil’in yazarlık mesleği, edebiyattaki çalıntı ve taklitler, medya, düşünce özgürlüğü, kadının yeri ve durumu, aşk ve cinsellik gibi çok çeşitli konuları irdelediği yazılarında toplumsal ve siyasî konulara karşı duyarlı yazar tavrı açıkça görülmektedir.

1999’da Leylâ Erbil 18 Nisan seçimleri için ÖDP’den milletvekilliğine aday oldu. Ancak Erbil, seçimi kazanamayacağını bildiği için aday olduğunu belirtti. Olur da kazanırsa hemen istifa edeceğini de ekledi. Seçimlerden kısa bir süre sonra da Erbil bazı politikalarını anlamadığı ve benimsemediği için ÖDP üyeliğinden ayrıldı.

2000 yılında yazarın ablası Mürvet (Bilgin) Toksöz kansere yenik düştü. 2001’de Mustafa Horasan’ın desenlerini çizdiği yazarın son romanı Cüce yayımlanır ve büyük ilgi çeker. Erbil, 2002 yılında üyesi olduğu Türkiye PEN Yazarlar Derneği tarafından, “Türk diline ve edebiyata egemenliği, yapıtlarında kendine özgü bir dil yaratarak oluşturduğu özel dünya ve bu dünyanın evrenselliği, sanata katkısı olduğu kadar, aynı zamanda sokaktaki insana, hayata ve dünyaya karşı sorumlu bir aydın tavrıyla” Nobel Edebiyat Ödülü’ne aday gösterildi. Böylelikle Erbil, Türkiye’nin ilk kadın Nobel adayı oldu.

Leylâ Erbil’in kısa hikâyelerden ve türünü belirlemekte güçlük çektiği yazılardan oluşan ve adını, Sultanahmet Meydanı’ndaki üç başlı ejderha şeklindeki Burmalı Sütun’dan alan kitabı Üç Başlı Ejderha, 2005’in Aralık ayında çıktı.

Yazarın Tuhaf Bir Kadın adlı romanı da, Angelika Gillitz-Acar ve Angelika Hoch tarafından Almancaya çevrilerek 2005’te Almanya’da Unionsverlag yayınevinin Türkçe Kitaplığı projesi çerçevesinde Eine Seltsame Frau adıyla yayımlanmıştır.

Şiir-roman niteliği taşıyan Kalan kitabı 2011’de çıktı. Ve bunu 2013’te Tuhaf Bir Erkek takip etti. 2005’ten sonra ağır bir hastalıkla (Langerhans Cell Histiocytosis) mücadele eden; 2007 yılı itibariyle ise büyük ölçüde iyileşen yazar hâlen Teşvikiye’deki evinde eşi Mehmet Erbil ile oturmakta; yazmadığı vakitleri okuyarak ve dostlarıyla birlikte geçirmektedir.

Kaynakça: Karin Schweissgut Individuum und Gesellschaft in der Türkei: Leylâ Erbils Roman Eine Sonderbare Frau (Türkiye’de Birey ve Toplum: Leylâ Erbil’in Romanı Tuhaf Bir Kadın) Doktora tezi, Berlin Üniversitesi, 1999. (Kaynağa dip not: 19 temmuz 2013 yılında vefat etmiştir.  )

Leyla Erbil Kitapları

Mektup Aşkları, Cüce Ciltli, Kalan, Tuhaf Bir Erkek, Hallaç, Üç Başlı Ejderha, Eski Sevgili Hikayeler, Karanlığın Günü, Tuhaf Bir Kadın, Zihin Kuşları

İbni Fazıl İlk Kağıt Fabrikasını Kuran Bilginin Hayatı

İbni Fazıl İlk Kağıt Fabrikasını Kuran Bilginin Hayatı

İbni Fazıl İlk Kağıt Fabrikasını Kuran Bilginin Hayatı

İbni Fazıl İlk Kağıt Fabrikasını Kuran Bilginin Hayatı :  Asıl adı Yahya’dır. 739-805 yılları arasında yaşadı. Tam 12 asır önce ilk kağıt fabrikasını kuran kişi İbn-i Fazıl’dır. Bermekliler soyundan gelen İbn-i
Fazıl, Abbasi İmparatorluğu’nda 17 yıl vezirlik yaptı.

Hayatı boyunca hep parmakla gösterilen biri oldu. Bir nevi paylaşılamıyordu. İmparatorluğa verdiği hizmetlerden dolayı hem yönetimde, hem de halk arasında adı tarihe altın harflerle yazıldı. Hayatının zirvesinde de İslam dünyası başta olmak üzere, tüm insanlığa büyük bir armağanda bulundu İbn-i Fazıl.

Johannes Gutenberg isimli girişimci, hareketli metalik-ahşap parçalar ile aslında ilk seri yazılı baskı yapan kişi olarak tarihe geçmiştir. 1477 yılında, modern matbaaya ilham kaynağı olan, Alman Gutenberg’in çağdaş matbaayı Avrupa’da kullanmasına sebep olan aslında İbn-i Fazıl’dır. Alman Gutenberg’in
tarihe geçtiği 1447 yılından tam 683 yıl öncesine gidelim. Yıl 794 yer Bağdat. Dünya tarihinde ilk kağıt fabrikasının, bir müslüman tarafından kurulduğu yıl.



İbni Fazıl geliştirdiği teknik ile, dünya tarihinde ilk kez kağıt fabrikasını kuruyor.

Seri bir şekilde kağıt üreten, rulolar halinde dev makinalardan kağıt çıkan sistemi ilk kez İbn-i Fazıl hayata geçiriyor. Milattan Önce 3200’lü yıllarda, Mezopotamya’da yazıyı ilk kullananlar Sümerler’dir. Mezopotamyalı Sümerler yazıyı kullandıkları gibi garip figürlerden oluşan resimler de çizmişlerdir. Toprak ve taştan yaptıkları tabletler üzerine Sümerlerin yazdığı yazılar, çizdiği resimler hem tarihçilerin hem de sırlarla, şifreler ile uğraşan gizemcilerin bugün halen ilgisini çekmektedir.

Yaklaşık 5000 yıl önce tablet şeklinde parçaların üzerine yazı yazmak ve resim çizmek, belki günümüzde de Steve Jobs’a da ilham kaynağı olabilir. Tablet bilgisayar icadıyla dünya tarihine adını altın harflerle yazdıran Steve Jobs’un da öldükten sonra ardından birçok söylenti çıkarılmıştı. Aslında tablet
fikri, Apple’ın dahi adamına değil de, Microsoft’ta çalışan sıradan isimsiz bir mühendise ait olduğu konuşuldu yıllarca.

İlk tablet bilgisayar piyasaya sürüldükten sonra, Steve Jobs’un icadı olarak bilinen tablet bilgisayarın, başka bir mühendisin fikri olduğu hala konuşuluyor. Ancak kimse bu eserin, Sümer tabletlerine benzediğini aklına getirmedi. Hiçbir kaynakta buna yakın eleştiri, bağlantı göremedim. Belki de vardır. Bilemiyorum.



Tarih araştırmalarla doludur. Tablet bilgisayarı kim buldu tartışmasına benzeyen bir şekilde diğer tartışma konusu da ilk matbaanın nerede kullanıldığı?

Ağaç, ahşap düzeneklerden hazırlanan gelişmemiş matbaa sisteminin 593 yılında Çin’de kullanıldığı yazılıdır. Dünyada ilk gazetenin 700 yılında Pekin’de modern bir matbaa da basıldığı söylenir. Budizm kutsal metinleri de 8. yüzyılda bu sistemle, gelişmemiş seri matbaacılık sistemi ile basılmıştır. 868
yılında hatasız bir şekilde, seri basım yapılan ilk kitabı yine Çinliler basmış bazı tarihçilere göre.

Tianemmen adlı kitaptır bu kitap. Dedik ya tartışmalı bir konu bu diye… Uygurlar 9. yüzyılda, Mısır’da ise 4. yüzyılda kumaşa 9 ve 10 yüzyıllarda ise kağıda Arapların yazılar basıldığı, matbaacılık yöntemi
kullanıldığı bilinmektedir. Ancak çok önemli bir detay var. Bu baskılar hep ahşap ya da porselen malzemelerden oluşan harflerle yapılmış. Yani matbaada henüz tahta kalıplar kullanılıyormuş.

1447 yılında seri baskıya geçen Alman Johannes Gutenberg üç yıl uzun uğraşlar sonunda, matbaasında artık çığır açacak bir yeniliğe imza atmış. Gutenberg ahşap dizgileri çıkartmış ve metal baskılar kullanmaya başlamış. Sürdürebilirliği sağlamak adına dünyada saygı duyulan, en ucuz ve en seri kağıt üretimi İbn-i Fazıl’a aittir.

Kaynak: Dinler ve İlkler- Can Karaman / ötekiadam yayınları kitabından alınmıştır.

Kadınları Delirtmek Üzerine Friedrich Nietzsche 'den 5 Okkalı Söz

Kadınları Delirtmek Üzerine Friedrich Nietzsche ‘den 5 Okkalı Söz

Kadınları Delirtmek Üzerine Friedrich Nietzsche ‘den 5 Okkalı Söz

Kadınları Delirtmek Üzerine Friedrich Nietzsche ‘den 5 Okkalı Söz : Kimisine göre Tanrı tanımaz, kimisine göre Hitler’in ilham kaynağı, kimisine göre ise kadınların azılı düşmanı. Nietzsche yaşadığı ve günümüze o kadar o uzun süre zarfında öyle bir damga vurmuş ki tarihe, herkes onda herşeyi bulmuş. Bakalım o uzun bıyıklarının altındaki dilinden kadınlara neler neler
demiş. İşte en okkalı 5 sözü

1: SEVMEYİ BİLMEZ SEVİŞMEYİ BİLİR ANCAK

Kadının benliğinde çok uzun zaman bir zorba ile bir köle saklı kalmıştır. Bu yüzden henüz sevmeyi bilmez de sevişmeyi bilir ancak. Devamını Oku




Leon Melas Kimdir ve Hayatı Hakkında Detaylı İnceleme

Leon Melas Kimdir ve Hayatı Hakkında Detaylı İnceleme

Leon Melas Kimdir ve Hayatı Hakkında Detaylı İnceleme

Leon Melas Kimdir ve Hayatı Hakkında Detaylı İnceleme : Rum laik kültürü, yurtseverlik ve din, dini inanca dayalı, dünyadaki halk ve din adamları açısından büyük önem taşıyan tüzel kimliğe biçim verilmesinde eğitimcilerin kullandığı temel taşlardı. Etnik kimlik, iktisadi ve sosyal şartların belirlediği bir çizgide devamlı koşuşturan bir halkın, sonunda bir limana demir atmasına yardımcı oldu. Eğitim, şans ve etnik kimliğin, iç içe geçmişliğine Leon Melas’dan
daha iyi bir örnek olamaz.




Ailesi Epiros’un çetin dağlık bölgesinden olan Melas, 1812 yılında Osmanlı Başkentinde doğmuştu. 1821 ayaklanması başladığında ailesi Odesa’ya kaçmıştı ve Melas eğitimine orada devam etmişti. Öğrenimine daha sonra Korfu’daki İyonya Akademisi’nde devam eden Melas, Korfulu varlıklı bir ailenin desteği ile Pisa Üniversitesi’nde hukuk öğrenimi görmüş ve 1833’de Yunan Krallığı’na gidip ülkenin gelişen hukuk sistemindeki kilit isimlerden biri olmuştu. Üniversitede Hukuk Profesörlüğüne getirilen Melas, 1840’lı yılların başında bir süreliğine adalet bakanlığı görevinde bulunacaktır.

Geçirdiği kişisel ve mesleki sıkıntılar nedeniyle bir dönem ülkeyi terk edip Londra’ya yerleşecekti. Londra’da ticarete atılan Melas, ayrıca kitaplar yazmaya başlayacak ve bu amatör uğraş Yunan dünyasında onun büyük bir ün kazanmasını sağlayacaktı. 1858 yılında Yunanistan’da O Gerostathis isimli çalışması yayımlanan Melas, artık tekrar krallıkta yaşamaya başlamıştı. Ertesi sene, Atina’daki eğitim cemiyetinin yönetim kuruluna seçilmiş ve eğitim konularında dernek başkanı olmuştur.

Böylece Melas, ulusunun eğitim görmesi için hırsla işe koyularak ağırlıklı biçimde öğretmen yetiştirilmesi, kitap dağıtımı ve eğitsel amaçlar için mali kaynak bulunması işleriyle ilgilenmiştir. Ayrıca pedogoji alanında yazdığı pek çok edebi kitap Melas’ın Yunan dünyasındaki eğitim çevrelerince tanınmasını sağlamıştır.

Kitapları arasında asıl kendisine ününü kazandıran, O Gerostathis isimli çalışmasıydı. Kitap, Osmanlı İmparatorluğundakiler başta olmak üzere bütün Helen cemaatlerine dağılmıştı. Tam anlamıyla bir Bildungsroman (kişilik oluşumu romanı, ç.n) olan kitap, okuyucuların fiziksel, zihinsel ve manevi sağlığını beslemeyi hedefliyordu. 1821 ayaklanmasının bir kaç yıl öncesinde Epiros’ta geçen konusu ve basitleştirilmiş katharevousıyla Melas’ın eseri, yaşlı Gerostathis’in yaşam ve halkın geçmişi konusunda öğrendiklerini anlatıyordu.

Melas anlatımıyla, Gerostathis, Osmanlı dünyasındaki pek çok Rumun öyküsünü temsil etmekteydi. Epiros’ta doğup eğitimini Epiros’un ticaret ve kültür merkezi durumundaki Jannina (Yanya)’da tamamlayan Gerostathis, ticari amaçlarla yurtdışına seyahatler yapar ve seyahatleri sırasında da dünyanın bütün harikalarını ve insanoğlunun başarılarını yakından görüp tanıma olanağı bulur. Fakat asla anayurdunu unutmaz ve kültürel mirasını elden bırakmaz.




En büyük zevki, klasik Yunan dünyası hakkında yeni şeyler öğrenmek olan Gerostathis, bunu yaparken Ortadoks Hristiyan inancına da sadık kalır. Seyahatlerinden sonra edindiği bütün bilgileri gençlerle paylaşmak üzere anavatanına döner. Misyonunu tamamlamış bir durumda son nefesini verirken, ziyaret etmekte olduğu okulun öğretmenine şu öğüdü verir: ”Bütün çabalarınızın ve bütün öğrettiklerinizin esas ve nihayi amacı Yunan gençliğini İsa’nın yolunda ve
anavatanının yararına eğitmek olmalıdır.”

Kaynak: Gerasimos Augustinos- Küçük Asya Rumları / dipnot yayınları kitabından alınmıştır.

Yugoslavya İç Savaşı ve Ulusal Kütüphanelerin Yok Edilişi

Yugoslavya İç Savaşı ve Ulusal Kütüphanelerin Yok Edilişi

Yugoslavya İç Savaşı ve Ulusal Kütüphanelerin Yok Edilişi

Yugoslavya İç Savaşı ve Ulusal Kütüphanelerin Yok Edilişi : “Burada hiçbir şey kalmadı” diyordu, bir kütüphaneci olan Vjekoslav. “Bir duman sütunü gördüm, her yerde kâğıtlar uçuşuyordu. Ağlamak, bağırmak istedim, ama başım ellerimde, dizlerim üstünde kalakaldım. Yaşamımın geri kalanında Saraybosna Ulusal Kütüphanesi’ni nasıl yaktıklarını anımsamak gibi bir yük taşıyacağım.” Bosnalı yazar Ivan Lovrenović, Bosna-Hersek Ulusal Kütüphanesi’ne ev sahipliği yapan 100 yıllık, büyük, çarpıcı görünümlü, renkli Vijećnica’nın 25 Ağustos 1992 gecesi nasıl topçu ateşine tutulduğunu anlatır.




Kütüphane 1,5 milyon cilt kitap, 155 bin nadir bulunan metin, 478 elyazması ve dünyanın dört bir yanından milyonlarca süreli yayın bulunuyordu. Sırp General Ratko Mladić, binanın kültür mirası olduğunu gösteren mavi bayrak asılmış olmasına rağmen kütüphanenin 25 yangın mermisiyle yakılmasını emretti. Saraybosnalı kitap sever insan zinciri oluşturarak kitapları güvenli yerlere taşıyarak bir bölümünü kurtarmayı başardı.

İtfaiyeciler yangını söndürmeye çalıştı, ama topçu ateşi çok yoğundu. Sonunda Mağribi tarzı sütunlar yandı, camlar dışarı doğru patlayarak alevlerin dışarı taşmasına neden oldu. Çatı çöktü, elyazmaları ve sanat eserleri kalıntıları ile duvarlarından ve merdivenlerden kopmuş parçalar zemine saçıldı. Kendisine yaşamını neden tehlikeye attığını soran gazetecilere gönüllü itfaiyeci Kenan Slinić şöyle yanıt verdi:

“ Ben bu topraklarda doğdum; benim bir parçamı yaktılar.”

Yugoslavya İç Savaşı ve Ulusal Kütüphanelerin Yok Edilişi

Yugoslavya İç Savaşı ve Ulusal Kütüphanelerin Yok Edilişi

Bosnalı şair Goran Simić 1993’te Vijećnica’ya Ağıt’ı kaleme aldı: Ulusal Kütüphane üç gün boyunca yangında kent siyah bir karla boğuldu. Özgür kalan roman kahramanları kentin sokaklarında dolaşıp gelip geçenlere ve ölmüş askerlerin ruhlarına karıştı. 1888’de kurulan Bosna-Hersek Ulusal Müzesi’nin başkütüphanecisi Kemal Bakarśić , “Saldırı yarım saatten az sürdü,” diye yazar ve devam eder.

Yangın ertesi güne kadar devam etti. Güneş kitapların dumanıyla örtüldü, yanmış kâğıt yaprakları, gri külden kırılgan sayfalar siyah bir kar gibi aşağıya süzüldü. Bir sayfayı yakaladığınızda sıcaklığını hissedebiliyordunuz ve sıcaklık dağılıp da sayfa avucunuzun içinde toza dönüşeme kadar, bir an için garip bir tür siyah gri negatifle bir metin parçasını okuyabiliyordunuz.

Bu barbarlık ve Yugoslavya İç Savaşı nasıl başladı?

Eski Yugoslavya Josip Broz Tito’nun demir yumruğuyla bir arada tutuluyordu. Öldüğü zaman ondan sonraki liderler birliği korumayı beceremedi ve Yugoslavya dağılmaya başladı. Sırp azınlık ile Bosnalı çoğunluk arasındaki etnik gerilimler, kötü iletişim, sorunlu toprak paylaşımları ve tüm topluma zorla kabul ettirilmiş bir militarizm gibi uzun süreden beri baskılanmış sorunlar yeniden ortaya çıkmaya başladı.

Ülke kısa süre içinde bağımsız devletlere bölündü. Ülkenin daha zengin bölgeleri yola yalnız devam etmeye karar verdi ve Batılı hükümetler tarafından hemen tanınan cumhuriyetler ilan
ettiler. Örneğin Hırvatistan bir referandum yaparak halkın yüzde 85’nin onayıyla 25 Haziran 1991’de bağımsız cumhuriyet ilan etti.

Yugoslav iç savaşında Yugoslavya ordusunun acımasız baskısı çok şiddetliydi ama bu, tüm dünyanın Hırvatistan’ın bağımsızlığını 15 Ocak 1992’de tanımasına engel olamadı. Bu sırada
kimsenin ilan etmesine gerek kalmayan bir savaş başlamıştı bile. Bu savaşın en kötü sonuçlarından biri Sırpların bir kültür katliamı ve soykırım politikası uygulaması oldu. Antik dönemden kalma belleklerden silme stratejisi, damnatio memoriae, dehşet verici biçimde yürütüldü. Milyonlarca kitap yaktılar ve bütün bir toplumu mahvettiler.




Hırvatistan’ın Doğu Slavonya bölgesinde 1875’te kurulmuş olan Vinkovci Belediye Kütüphanesi, edebiyat ve düşünce hazineleri ile önemli yerel yazıların elyazmalarından oluşan 85 bin kitaplık kaybıyla 17 Eylül 1991’de ilk kurbanlardan biri oldu. Tanıkların anlattığına göre insanlar etrafta kitap parçaları arayıp yeniden bir araya getirmeye çalışmıştı. 1918’da kurulmuş olan Pakrac Halk Kütüphanesi topçu ateşine tutuldu ama 22 bin kitap önceden tahliye edilmişti.

İlerleyen Sırp birlikleri Osijek Üniversitesi’ne ulaştıklarında da durmadı. Daha 1990’da tamamlanmış olan Merkezi Tarım Kütüphanesi’nin 30 bin kitabının neredeyse yarısını yok ettiler. Osijek tarihi arşivini ve nadir kitap koleksiyonunu da kaybetti.

18. yüzyıldan kalma bir kasaba olan Vukovar’ın Belediye Müzesi’nde 32.513 tarihi eser, 16.yüzyıl ile 19.yüzyıl arasından kalma 515 nadir kitap ve 13 bin kitap bulunuyordu. Müze 25-26 Ağustos 1991’de topçu ateşine tutuldu. 20 Eylül’de de bir savaş uçağı binayı defalarca bombalayarak alevler içinde bıraktı. Kurtarılabilen az sayıda kitap yağmacıların elinde kaldı ve karaborsada satıldı.

1947’de kurulmuş olan Vukovar Halk Kütüphanesi, 76 bin kitabı ve binlerce kaset ve videosuyla birlikte aynı dönemde yok edildi. Yalnızca eşsiz edebiyat eserleri kurtarılabildi. Tarih Müzesi Kütüphanesi ile Lavoslav Ružička Müzesi ortadan kaldırıldı. 1500’den önce basılmış dört kitap ile 15.yüzyıl ile 20. Yüzyıl arasında basılmış yedi bin kitabıyla Vukovar Fransisken Manastırı da harabeye döndü. Hiç kimse herhangi bir şeyin kurtulup kurtulmadığını bilmiyor. 18 Kasım 1991’de Sırplar Vokovar’ı işgal etti, çoğu kadın ve çocuk 50 bin kişiyi kentten sürdü ve bulabildikleri ne kadar istenmeyen kitap varsa yaktı.

Eskiden Dalmaçya için Yugoslavya’nın kalbi denirdi, belki de bu yüzden bu kadar büyük nefretle saldırıya uğradı. Zadar’da, 1850’den kalma değerli bir anıt olan Bilim Kütüphanesi 5 Ekim 1991’de topçu ateşine tutuldu. Sırp askerler 600 bin eser, 1500’den önce basılmış 33 kitap, 1.080 elyazması, 370 parşömen, 1.350 nadir kitap, 1.500 nota sayfası, 5.566 süreli yayın, 929 dergi, 1.200 harita, 2.500 fotoğraf ve 60 bin çeşitli belgeden çalabildiklerini çaldı.

Ne yazık ki Sırplar çekilmek zorunda kalınca 200 bin kadar kitapla ne yapacaklarını bilemediler. Subayların önerisi ordudaki herkese pek parlak bir fikir gibi göründü. Latin veya Kiril alfabesiyle yazılmış kitapları tutup geriye kalan her şeyi yaktılar.

1857’de kurulmuş olan ve 60 bin kitap barındıran Zadar Belediyesi Kütüphanesi 9 Ekim 1991’de bombalandı. Ama bu kez yalnızca müzik notaları koleksiyonu ile Müzik Okulu’nun kitapları ciddi zarar gördü. Avrupa’daki ilk eczanenin kurulduğu, insanlığın kültür mirasının bir parçası kabul edilen şirin Dubrovnik 1991 yılı boyunca tahrip edildi.

6 Aralık’ta 6.800 top mermisi her şeyi yerle bir etti. Yangın bombaları Inter-University Center Kütüphanesi’ni vurdu, 20 bin kitap sonsuza dek yitirildi. Bilim Kütüphanesi’nde 200 bin cilt kitap, 922 elyazması, 16. yüzyıldan önce basılmış 77 kitap, ön bin kadar nadir kitap ve 7.783 süreli yayın bulunuyordu. Burası da 19 Kasım 1991’de altmıştan fazla top mermisiyle vuruldu, 8 Haziran 1992’de de beş mermi daha isabet etti.

Avrupa tarihinin en aşırı şiddet eylemleri Bosna-hersek’te gerçekleştirildi. Saraybosna’daki Ulusal Kütüphane’nin nasıl tahrip edildiğini anlatmıştım, bununla birlikte tek hedef orası değildi. 17 Mayıs 1992’de Saraybosna Doğu Araştırmaları Enstitüsü bombalandı. Bosna Ulusal Müzesi’nin başkütüphanecisi Bakaršić,

“Kayıpları hesaplamak veya onarmak olanaksız,” diye yazıyordu.

“Türkçe, Fransızca, Arapça beş bin den fazla eşsiz elyazması, yüzden fazla tapu sicil defteri (İslamı seçmiş Slavların yüzyıllardır Bosna’da yaşadığını gösteren defterler), yaklaşık 200 bin sayfa tutan diğer Osmanlı belgeleri, başka elyazması kütüphanelerinden elde edilmiş Bosna’yla ilgili yazıların mikrofilmleri, enstitünün on bin kitaplık araştırma kütüphanesi ve 300 süreli eser
koleksiyonu…. Hepsi alevler arasında kayboldu.”

Harvard Üniversitesi Ağa Han İslam Mimarisi Programı başkanı Anderàs Riedlmayer şöyle aktarıyor: “Doğu Araştırmaları Enstirüsü’nün özellikle hedef seçildiği belli. Görgü tanıklarının ifadelerine göre yapı, kent merkezine tepeden bakan mevzilerden fırlatılan yangın bombalarıyla yaygın topçu ateşine tutularak vurulmuş.

Çok sayıda binanın olduğu bölgede başka hiçbir binaya buluşmamış. 300 bin kitaba sahip olan Saray Bosna Kütüphanesi koleksiyonunun yarısı kayboldu. Bosna Ulusal Kütüphanesi 400 bin kitabından çoğunu yitirdi. Nedjarici’deki Fransisken Kütüphanesi yağmalandı. Mostar’da 50 bin kitapla birlikte Arşiv Kütüphanesi de yandı. Mostar Üniversitesi Kütüphanesi ile kütüphanecilerin kahramanlığı sayesinde kitapların yarıdan fazlasının kurtarıldığı Belediye
Kütüphanesi de imha edildi.

Yazar Lovrenović, klasiklerden, elyazmalarından, günlüklerden, denemelerden ve öykülerden oluşan kütüphanesini Sırpların insafına bırakarak kaçmak zorunda kaldığını itiraf etti. Sırplar hepsini yaktı.

1993-1994 yıllarında Birleşmiş Milletler Yugoslavya iç savaşı ve Bosna savaşı sırasında işlenen savaş suçları için yargılama yapılıp yapılmayacağını tartışırken Bosnalı Hırvat milliyetçi milisler Müslüman anıtlarına acımasızca saldırdı. Tabii ki halk kütüphaneleri ile özel kütüphaneleri de yok ettiler. Stolac’daki Müslüman topluma ait kütüphane Temmuz 1993’te yıkıldı. Yüzlerce kitapla birlikte 17. İla 19. Yüzyıllardan kalma 40 elyazması da kayboldu.

Sultan Selim’in 1519’da yaptırdığı İmparator Camii Kütüphanesi de eski elyazmalarıyla birlikte ortadan kaldırıldı. Binanın yeniden yapılmasını engellemek için yıkıntılar dinamitlendi. 1732’de
yapılan Podradska [Ali Paşa] Camii Kütüphanesi 28 Temmuz 1993 sabah saat 11.00’de yıkıldı. Behmen, Mahmutćehajić, Mehmedbaśić, Rizvanbegović gibi önemli ailelere ait kişisel kütüphaneler de yakıldı. 1992’den savaşın sonuna kadar 188 kütüphanesi saldırıya uğradı, bunlardan 43’ü tamamen yok edildi.

Avrupa Konseyi’nin açıklamaları “kültür ve Avrupa için dehşet verici boyutlarda bir felaket’ten söz ediyordu, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi üzücü ve iç karartıcı bir raporda “kültür mirasının kısıtlı olarak ve askerî gerekçelerle açıklanamayacak biçimde yok edildiğini belirtiyordu. Naziler bile kitap yok etmekte bu kadar etkin olmamıştı.

2000 yılı baharında Birleşmiş Milletler Kosova Geçici Yönetim Misyonu (UNMIK) ile UNESCO ‘nun atadığı uzmanlar, Avrupa Konseyi ile Uluslararası Kütüphane Birlikleri ve Kurumları Federasyonu (IFLA) adına Kosova’yı ziyaret etti.

Ekip Sırpların temizlik eylemlerinin yol açtığı zararı değerlendirmeye çalıştı ve durumun sanılandan daha kötü olduğunu saptadı. Elde ettikleri bilgiler şu istatistikleri içeriyordu: Üç merkezi kütüphane yok edilmiş, 261 bin kitap yakılmış; taşradaki 62 kütüphane yıkılmış, 638 bin kitap yakılmıştı. Sırplar Kosova kültürünü etnik nedenlerle harap etmişti. 1991-1995 arasında Ulusal Kütüphane’deki 100 binden fazla kitap yok edildi 100 bin kadar kitap da, sekiz bin dergi ve çok sayıda süreli yayınla birlikte halka açık bir yerde yakıldı.

Sırp liderler Arnavut milliyetçilerini Kosova’da iki milyon Sırp kitabını yok etmekle suçladı. Buna Priştine, Prizren, Yakova, İştik, Glogovac, Srbica, Podujevo ve Arnavutların kontrolündeki başka pek çok kentteki kütüphanelerin yakıldığını da eklediler. Sırplar Vuk Kradžić Kütüphanesi’nden 11 bin kitabın Vladičin Han’da kâğıt hamuruna dönüştürüldüğünü de öne sürdü.

Kaynak: Fernando Baez – Kitap Kıyımının Evrensel Tarihi / Can Yayınları kitabından alınmıştır.

William Butler Yeats Kimdir ve İrlanda Edebiyatı'na Etkileri

William Butler Yeats Kimdir ve İrlanda Edebiyatı’na Etkileri

William Butler Yeats Kimdir ve İrlanda Edebiyatı’na Etkileri

William Butler Yeats Kimdir : İrlanda edebiyatının yaklaşık kırk yıl süren (1890 ile 1930 arası) Rönesans tarihini inceleyerek, yazarların tahakküm düzenini tersine çevirmek için icat ettikleri bütün çareleri, küresellikleri ve yapısal rekabetleriyle birlikte kronolojik ve uzamsal olarak gözler önüne serebiliriz. İrlanda rönesansı, edebi
düzene karşı başarıya ulaşmış bir başkaldırının tarihidir.

Kendi içinde tutarlı bir şekilde yeniden inşa edilen bu tarih, aynı zamanda genel modelimiz için de bir paradigmadır. Çünkü bütün olasılıkları, dil ve siyasetle ilgili bütün çözümleri, Shaw’un asimilasyonundan Joyce’un sürgününe kadar bütün konumları içermekte. Ve edebi isyanları (daha önceki ve sonrakileri) bütünüyle anlamamızı, birbirinden tamamen farklı tarihsel durumları ve kültürel bağlamları karşılaştırmalı olarak analiz etmemizi sağlayacaktır. Hem teorik hem de pratik bir kalıp sunmaktadır.




İrlanda örneğinin ayırt edici özelliği. Uzamın doğuşuyla bir edebiyat mirasının oluşum sürecinin örnek teşkil edecek kadar kısa bir zaman zarfında tamamlanmış olmasıdır. İrlanda edebiyat dünyası, oldukça kısa bir süre içinde merkezi edebiyatla kopuşun bütün aşamalarından (ve bütün hallerinden) geçerek. Merkezden
uzak uzamlara özgü estetik, biçimsel, dilsel ve siyasi olasılıkları gözler önüne sermiştir.

Sekiz yüzyılı aşkın bir süre boyunca Avrupa’nın içinde bir sömürge olarak atıl bir durumda kalan bu ülke. İlk milli kültür talepleri dile getirildiği sırada kendine ait hiçbir edebi kaynağa sahip değildi. Yine de yirminci yüzyıl edebiyatının en büyük devrimcilerinden bazıları burada ortaya çıkacaktı. Nitekim bugün rahatlıkla bir İrlanda mucizesinden bahsediyoruz.

Özetlemek gerekirse, İrlanda vakası aynı hareketin içinde hem eş zamanlılığı, yani bir edebiyat uzamının belli bir alandaki genel yapısını, hem de artzamanlılığı, yani bu yapının birkaç ikincil tarihsel fark dışında, aşağı yukarı dünyanın her yerinde gözlemlenebilir bir sürece göre ortaya çıkışını kavramamızı sağlayacaktır.

Yeats’in tiyatro ve şiir alanındaki projesi. G.B. Shaw’un Londra sürgünü. O’Casey’in gerçekçiliği. Joyce’un kıtasal sürgünü. Ve Gal dili yandaşlarının İrlanda’nın İngilizceden arındırılması için verdiği mücadeleyle, tekil bir tarihin benzersiz ve kendine özgü örneğinin ötesinde, neredeyse evrensel bir edebiyat tarihi ve edebi yapının genel resmi çıkar karşımıza.

Böylece Kafka’nın çözümlediği şekliyle bu ”küçük edebiyatların, siyasetle bağlantısının” tarihsel gerekliliğini hissedebilirdi. Siyasetle estetik arasındaki tuhaf ve girift bağı, edebi mirası biriktirmek için yapılan kolektif çalışmayı ve uluslararası edebiyat uzamına girmenin olmazsa olmaz koşulu ve yavaş yavaş geliştirilerek bu yeni edebiyatların zaman içinde özerkleşmesini mümkün kılan edebi icatları anlayabiliriz. İrlanda edebiyatının yeniden doğuşu hiç kuşkusuz, edebiyatın düzenini sarsmayı başaran ilk büyük olgulardan biridir.

William Butler Yeats Geleneğinin İcadı

William Butler Yeats

William Butler Yeats

İrlanda rönesansı (The Irish Literary Revival), 1890’la 1930 arasında İrlanda’yı icat etti. Yazarlara halkın ve ulusun kültür mirasını mezarından çıkarma ve halkın ruhunu ifade edecek bir edebiyat kurma görevini yüklemiş olan Romantik hareketten ilham alan, çoğunluğu İngiliz-İrlandalı bir grup entelektüeldi. Önce W. B. Yeats. Lady Gregory. Edward Martin. George Moore. Ardından (A.E rumuzlu) George Russell. Padric Colum. (Yeats’in Paris’te karşılaştığı) John Millington Synge, James Stephens- sözlü pratiklerden hareketle ulusal bir edebiyat üretmek için işe koyularak Kelt efsane ve hikayelerini derlediler. Kopyaladılar, çevirdiler, yeniden yazıya döktüler. Hikayelere, halk efsanelerine şiir veya tiyatroyla edebilik ve asalet kazandırırken, kolektif çabalarını iki temel hedefe yönelttiler.

Gal geleneğinin büyük anlatılarındaki halkın simgesi haline gelmiş kahramanları gün ışığına çıkarıp sahneye koymak, bir yandan da ulusal ruhu içinde barındıran ve Gal mistizminin bir aracı olan saf köylü edebiyatını gündeme getirmek. Cuchulain ve Deirdre, İrlanda ulusunun ve İrlanda halkının büyüklüğünün ete kemiğe bürünmüş hali olarak görülüyor. Özellikle Standish O’Grady’nin 1878-1880 arasında Londra’da yayımlanan öncü eseri History of Ireland: Heroic Period (İrlanda’nın Tarihi: Kahramanlık Dönemi) dirilişçi yazarlara çeşitli tiyatro uyarlamaları ya da anlatılarda kullanacakları ilk efsaneler repertuarını sağladı. Cuchulain efsanesinin bu versiyonu edebiyatta defalarca ele alınarak, söz konusu karakteri bir ulusal kahramanlık modeli haline getirdi.

Yeats’in ilk metinleri, bir bakıma Gal kültürünün altın çağını dirilten halk anlatılarıydı.

Fair and Folk Tales Teh Irish Peasantry (1888), İrlanda’da halk hikayeleri türünün yayılmasına ve seçkinleşmesine büyük katkıda bulundu. The Wanderings of Oisin 1889’da yayımlandı, (sırasıyla 1892 ve 1893’te yayımlanan) The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics ve deneme, öykü, tasvir derlemelerinden oluşan ünlü Celtic Twilight da aynı çizgideydi.

Edebi kaynaklardan yoksun uzamlarda, Herder’in fikirlerinden etkilenen yazarların başvurduğu ve ilk çarenin, edebiyatın popüler bir tanımını benimsemek ve halkın kültürel pratiklerini derleyip ulusal sermayeye dönüştürmek olduğuna dair hipotezimizin burada doğrulandığını görüyoruz. Edebiyat öncelikle halk efsanelerinin, öykülerinin ve geleneklerinin saklandığı bir arşiv olarak tanımlanmıştır.

Yeats, ulusal bir edebiyatın ve repertuarın temelini atmakla ilgilenen ve fakir ülkede halkın eğitimi için çabalayan bütün entelektüeller gibi, hızla tiyatroya yöneldi: 1899’dan 1911’e kadar, kendini İrlanda tiyatrosunu kurmaya vakfetti. Tiyatro onun için hem ulusal edebiyatı hayata geçirmek için öncelikli bir araç, hem de İrlanda halkını eğitmek için pedagojik bir gereçti.



Yeats , İrlanda Edebiyat Tiyatrosu’nu Edward Mrtyn ve George Moore’la ile birlikte 1899’da kurdu.

1902’de Yeats’in ünlü Cathleen ni Houlihan’ı burada (yeni adıyla İrlanda Ulusal Tiyatrosu’nda) sahnelendi, daha sonra Yeats ve George Moore, Ossian efsanelerinden Diarmuid ve Grania’nın tiyatro uyarlaması üzerine
çalıştılar. 1904’te İrlanda Ulusal Tiyatrosu Abbaye’e yerleşti, İrlanda edebiyatının geliştirilmesine katkıda bulunan Synge, Lady Gregory ve Padraic Colum’un oyunlarını sahneledi.

Synge Aran Adaları’nın dilini kullanıyordu. Lady Gregory ise -Yeats bir süre onunla birlikte çalışacaktı- Kiltartan lehçesi ile oyunlar yazıyordu. Bu kolektif edebiyat girişiminin en azından başlangıçtaki amacı, halka hitap eden yeni bir ulusal İrlanda edebiyatı kurmaktı. 1902’de Yeats, ”Bizimkisi, 1870’li yılların başındaki Rus hareketi gibi bir halka dönüş hareketidir” diye yazmıştı. Celtic Twilight’ta ise şöyle diyordu. ”Popüler sanat aslında düşüncenin en eski aristokrasilerinden biridir (…). Bütün büyük sanatların kök saldığı bir topraktır.

Ulusal bir edebiyat yaratma sürecinin bu ilk, büyük oranda kolektif evresinden sonra, İrlanda Rönesans’ını destekleyici ve önderi, ayrıca çok kısa zamanda resmi ve ulusal bir kuruluşa dönüşmüş olan Abbey Tiyatrosu’nun kurucusu olan Yeats, Dublin’de ulusal şiirin adeta canlı abidesi haline geldi.

İrlanda onun attığı bu ilk adımla, yani bu ilk sermaye birikimi sayesinde kendi edebi varlığını ortaya koyabildi. Sonraları 1923’te kurucu olarak resmi statüsünü ve özellikle İrlanda’nın edebi açıdan farklılığını yani varlığının kabulünü doğrularcasına Yeats Nobel Edebiyat Ödülü’ne layık görüldü. Fakat en azından 1916 ayaklanmasından sonra, siyasi alanda ölçülü tutumu ve tereddütleri, Yeats’i bir taraftan yeni İrlanda edebiyatının babası, diğer taraftan da Londra’nın edebiyat çevrelerine yakın duran ve orada baş tacı edilen bir yazar olarak iki yönlü bir figür haline getirdi.

1903 yılında, genç İrlanda Ulusal Tiyatrosu Dublin’de yeni oynanmış olan beş oyunluk repertuarını Londra’da sahnledi. Londralı eleştirmenlerin oybirliği ile onu takdis etmesi ve bir İngiliz haminin desteği, Yeats’e Dublinli eleştirmenlerin tek başına sağlayamayacakları bir şöhret kazandırdı. Ama bu şöhretin kendisi, her şeye rağmen mesafeli durduğunu iddia ettiği bir merkeze olan bağlılığının göstergesiydi.

Kaynak: Dünya Edebiyat Cumhuriyeri-Pascale Casanova / Varlık yayınları kitabından alınmıştır

Kristof Kolomb Amerika Keşfi ve Aztek Kültürünün İmhası

Kristof Kolomb Amerika Keşfi ve Aztek Kültürünün İmhası

Kristof Kolomb Amerika Keşfi ve Aztek Kültürünün İmhası : Ayaklarımın altında önceki yüzyıllarda kurulmuş bir başka kentin, Tenochtitlan’ın olduğunu biliyordum. Ciudad de Mexico Aztekler tarafından ilk olarak 1325 te bir göl üzerinde kurulmuştu. Aztekler, huejote ağacından kazıklar, volkanik kayalar ve kızıl ponza taşı kullanarak burada yeni topraklar kazanmıştı. 250 bin nüfuslu kentte büyük bir tapınak vardı; kent büyüyerek 78 binaya dek ulaşmıştı.




Tlatelolco’da devasa bir ticaret merkezi vardı, burasıda dört mahalleden oluşuyordu. Kimsenin aklına Mısır Piramitleri’nin veya Sfenks’in üzerine bir Hristiyan Katedrali dikmek gelmez, ama Meksika’da 16. yüzyılda olan tam da buydu. Avrupa mimarisi, tarihin gizlenmesi eylemiyle, işgal öncesi mimarisinin üstüne yerleştirilmişti. Böylece kimsenin söylemesine gerek kalmaksızın Ciudad de Mexico sokaklarında yürürken bastırılmış geçmişin tıpkı bir palimpsest gibi yüzyıllar sonra tekrar ortaya çıkabileceğini keşfettim.

İspanya, 1492’de Yenidünya’ya vardığında ateşte yakarak öldürme cezası, hükmetme araçlarından biri olarak zaten bir süreden beri kullanılıyordu. Engizisyon 1478’de kurulmuştu ve İspanya belirgin biçimde savaşkan bir toplumdu: 718’de Pelayo’nun (Pelagius) Müslümanlara başkaldırmasından başlayarak yedi yüzyıl boyunca savaşlar içinde yaşamıştı. Ama 15. yüzyılın sonlarına doğru, zor kullanılarak elde edilen dinsel ve politik birlik tehlikesiydi, çünkü köylülerin çoğu perişan haldeydi; krallığın ve kilisenin kaynakları savaşlar nedeniyle tükenmişti. Bir mucize gerekiyordu.

Çözüm dünyanın -bırakın felsefecileri ve ilahyatçıları- coğrafyacıların bile bilmediği bir köşesinden geldi.

Bıkmak bilmez bir Marco Polo okuru olan, muhtemelen Cenovalı, geçmişi belirsiz bir kişilik olan Kristof Kolomb, daha önce Portekiz’e sunduğu ama şansının yaver gitmediği sıra dışı bir projeyi Fernando ve Isabel’e kabul ettirmeyi başardı. Güneydoğu Asya’ya ulaşmak için yeni bir yol keşfetmek istiyordu, bunun için kendisine para ve izin verdildi. 3 Ağustos 1492’de, tam da Musevilerin İspanya’yı terk etmek zorunda olduğunu bildiren Elhamra Fermanı ‘nın ilan edildiği gün, Palos Limanı’ndan yola çıktı.

Efsanevi Cipango ya da El Dorado Adası’nı bulmayı saplantı haline getiren Kolomb Atlantik’i geçti ve 12 Ekim’de yeni bir dünya bularak (Kristof Kolomb Amerika Keşfi) İspanya İmparatorluğu’nu kurtarmış oldu. Amerika’nın işgali İspanya’yı karmaşadan kurtardı, böylece her şeye izin verildi. Yerel halklara uygulanan soykırım, kölelik, aleni hırsızlık vb. Geri döndüğünde kendisine inanamayacaklarından korkan Kolomb, yedi Taino yerlisi yakaladı ve saraya sonraki yılların en trajik gerçekliğini itiraf etti:

Kristof Kolomb Amerika Keşfi

Kristof Kolomb Amerika Keşfi ve Aztek Kültürünün İmhası

” 50 adamla hepsine egemen olabiliriz”

İşgalciler yeni topraklarda İspanya imparatorluğunun kültürünü yerleştirmeden orada yaşayanlara boyun eğdiremeyeceklerini biliyorlardı. Antonio de Nebrija, Kastilya İspanyolcasına ait ilk dilbilgisi kitabını şu ifadeyle yayımlamıştı. ” Dil her zaman imparatorluğun yoldaşı olmuştur.” Bu düşünceyi göz önünde tutacak olursak, başta işgalcilerin hayranlığını kazanan yerel kültürün kökünün kazınmasına ilişkin tarihsel kayıtlar yeni bir anlam kazanır. (Kristof Kolomb Amerika Keşfi)




İspanyollar ile boyun eğdirdikleri halkların görüşleri arasındaki farklar çarpıcıdır. Bernal Diaz del Castillo, Ciudad de Mexico üzerine şöyle söyler:

” Hayranlık içindeydik ve Amadis de Gaula kitabındaki büyülü şeylere benzediğini söylüyorduk (…) burada bu biçimde yazmama kimse şaşırmasın çünkü burada nasıl tarif edeceğimi bilmediğim, üzerinde adamakıllı düşünmeyi gerektiren o kadar çok şey var ki: Daha önce hiç duyulmamış, görülmemiş şeyler.” (Kristof Kolomb Amerika Keşfi )

Diğer taraftan yerliler Tenochtitlan’ın işgalini şiddetle eleştiriyorlardı. ” Teucalco denen hazine evine ulaştıklarında, tüylerden örülmüş tüm sanat eserlerini, quetzal kuşu tüylerinden yapılmış battaniyeleri, zarif armaları, altından yapılma zırhları, altın bilezikleri, altın taçları dışarı çıkardılar. Tüm kalkanlardaki ve nişanlardaki altın hemen söküldü. Sonra altından büyük bir top yaptılar ve geriye kalan herşeyi yaktılar. Ne kadar değerli olursa olsun her şey yandı.

Hayranlık nasıl böyle birden bire eşkiyalığa dönüşmüştü? Bu konuda söylenecek çok şey var ama vurgulamamız gereken tek şey Tenochtitlan’a saldırının Latin Amerika’nın en büyük kültür talanı olduğudur. Süreç 1492’den bugüne dek sürdü. 500 yıllık bir yağma. 16. yüzyılda altın sanat eserlerini eriten düşünce yapısı bugünde yasadışı sanat ticaretiyle devam ediyor. Sadece nicelikler değişti, yöntem aynı. İnanılmaz ve kabul edilemez olan, İspanyol saldırısının güçlü kültürleri yakıp kül etmiş olmasıdır.

Bugün hala Aztekler’in soyundan gelen bir milyondan fazla insanın konuştuğu Nahuatl dilinde gerçek sözcüğü temel sözcüğünden gelen neltilztli’yle ifade ediliyordu. Dikkat edersek Conquistadores’in amacının tarihi temelleri yok etmek olduğunu görürüz. İspanyollar tlamatinime denen bilgilerin astronomi, tarih, din ve edebiyatla ilgili yaptığı resimleri kasıtlı olarak ortadan kaldırdı. Calmecac, yani yükseköğrenim kurumlarında kodeks denen şarkılar söylendiği biliniyor. İyi konuşma ve ilahi söyleme öğretildi. Bu kavramı yansıtan bir şiir vardır:

Kitaptaki resimlerin şarkısını söylerim / Onu açarak devam ederim / Renkli bir papağan gibiyim / Kodeksleri konuştururum / Resim evinin içinde

Nahuatl edebiyatında şiire şarkı veya ilahi anlamına gelen cuicatl düzyazıya da sözcük anlamına gelen tlahtolli denirdi. Biri ya da bir şey hakkında söylenen şey olarak çevrilebilecek itolaca olarak bilinen önemli bir Aztek geleneği vardı. 16. yüzyılda yaşamış Dominiken keşiş Diego Duran’a göre
Aztekler tüm anımsanacak işlerini, savaşlarını, zaferlerini belgelerdi. Her şeyi… olduğu yıl, ay ve günleri belirterek kayıt altına alırlardı. Yazıları Teotl, yani Tanrı gibi kavramları simgeleyen resimyazı veya hiyerogliflerden oluşan ve bağımsız olarak yaratılmış bir sistemdi.

Üç farklı yazı çeşidi vardı. Sayılar, tarihler ve geriye kalan her şey. Elyazması kodeks kitaplarına amaxtli derlerdi. Amatl yani kağıt, amacuahuitl, yani incir ağacının kabuğundan yapılırdı ama üzerinde resimler olan geyik derisine (ya da parşömene) yazılmış metinlerde bulunmuştur. Bunlar tlacuilos denen yazıcılar
tarafından hazırlanırdı ve amoxcalli adı verilen depolarda saklanırdı. Bernal Diaz del Castillo şöyle yazar.

”İdoller ve adaklar (…) ve kendi kağıtlarından yapılmış çok sayıda kitabın olduğu evler bulduk ve bir kandırmacayla onlara el koyduk.” Bu el yazmalarının çoğu yok oldu.

İspanyollar yeni Ciudad de Mexico’yu Tenochtitlan’ın üstüne kurdu. Keşişler tapınağın gömülmesini veya yıkılmasını emretti, İspanyollar da yerlileri kendi kentlerinden kovarak onları kentin dışındaki berbat kulübelerde yaşamaya zorladı. Bu arada fetihten iki yüzyıl boyunca elde edilen zenginlik, Avrupa’nın
Reform karşıtı Katolik idealini yansıtan gösterişli Barok mimarinin egemen olduğu büyük bir kentin inşa edilmesini sağladı. Kiliseler, Aztek Tapınaları’nın manastırlar, eski bilgelik evlerinin, konaklar eski sarayların yerini aldı. 1604’te İspanyol şair Bernardo de Balbuena şöyle yazabiliyordu:

” Ünlü Mexico’nun / kaynağı ve yapıların büyüklüğü / atları, sokakları, tutumları, incelikleri, yazıları, erdemleri.” (Kristof Kolomb Amerika Keşfi )

Eski Aztek binaları terk edilmişti ve yağmaya açık hale gelmişti, ama yok olan metinlerin yeniden yazılmasını deneyen, geçmişe özlem duyan bir edebiyat ortaya çıktığında edebiyat geleneğide yeni bir boyut kazandı. Azteklerin geçmişini anlamamızı sağlayan ve günümüze dek gelebilmiş elyazması kodeslerinin çoğunun sömürgeci kaynaklı olduğunu belirtmek gerek. 1524-1530 arasında eğitimli insanlar, Paris Ulusal Kütüphanesi’ne götürülen Tlatelolco Tarihi gibi çok eski tarih kayıtlarını Latin alfabesi ile yazmıştı.

Bu kültürün kodekslerinin bir listesi büyük öneme sahip yazıların yağmadan ve yok edilmekten kurtarılabildiğini gösterir. Bunların en önemlileri şunlardır:

1439-1572 arasında Tenochas ve Tlatelolcas arasında gerçekleşen olayları anlatan Cozcatzin Kodeksi, Mexica’lar ya da Azteklerin Aztlan’ı terk edişlerinden Tenochtitlan’ın işgaline kadar olan Meksika tarihini anlatan Duran Kodeksi, Floransa Merkezi Ulusal Kütüphanesi’nde bulunan Magliabecchiano Kodeksi, keşiş Sahagun’a yardım eden yerlilerin de katkılarıyla yazılan Matritensen Kodeksi.

1541 veya 1542’de yazılmış olan ve Oxford Üniversitesi Bodleian Kütüphanesi’nde saklanan Mendocino Kodeksi, Pariste’ki Mexicanus Kodeksi, yerlilerin çektiği acıları anlatan Osuna Kodeksi, Acolhuas’ın ilk günlerinden Nezahualpilli’nin hükümdarlığına kadar olan tarihini anlatan Tlotzin Haritası ve Madrid’deki Amerika Müzesi’nde bulunan Tudela Kodeksi. Liste çok uzun değil ama önemli elyazmalarının bugün Avrupa da bulunması ironiktir.

Aztek sanatının kaderi trajik oldu ve hala da öyle olmaya devam ediyor.

Altın eşya, ya eritildi ya da Avrupalı koleksiyoncular için hatıra eşya haline getirildi. Moctezuma Xocoyotizin’in (II. Montezuma) (1466-1520) kuştuyü sanatçıları amantecas tarafından yapılan, quetzal tüyü, altın ve değerli taşlarla süslü sorgucu, pekç çok aşağılamadan güç bela kurtularak sonunda bugün saklandığı Viyana Etnoloji Müzesi’ne vardı. Meksika hükümeti iadesi için pek çok kez baş vurdu ama başarılı olamadı.

Meksika’nın ilk piskoposu Juan de Zumarraga 1468’de Bask bölgesindeki Durango’da doğdu. (Kristof Kolomb Amerika Keşfi )

Fransisken bir keşiş olarak ilk işi bölgesindeki ünlü büyücülük örneklerini gözden geçirmek oldu ve şeytan çıkarma konusunda uzmanlaştı. Bir arkadaşının tavsiyesiyle İmparator V. Carlos’un çevresine girdi ve 20 Aralık 1527’de ilan ettiği bir fermanla Carlos, Zumarraga’nın Meksika’ya gönderilmesini emretti. Zumarraga 1530’da Tetzcoco’da Azteklere ait tüm ideollerin ve kitapların yakıldığı büyük bir ateş yaktırdı. Bu kıyım büyük ses getirdi.

Tüm tanıklar onun niyetinin tamamen geçmişi silmek ve yeni bir dönemin önünü açmak olduğunu anlamıştı. Juan Bautista Pomar ”Valle Markisi (Hernan Cortes) Tetzcoco’ya ilk girdiğinde, Nezahualpiltzintli’deki kraliyet konutlarında bulunan belgelerin saklandığı büyük bir odada yakıldıkları için, üzerinde tarihlerinin yazılı olduğu” Maya resimlerinin kayıpların en büyüklerinden biri
olduğundan söz eder.

Meksikalı tutuklu rahip Servando Teresa de Mier şöyle yazmıştı. ” Meksika’nın ilk piskoposu yerlilerin tüm simgesel elyazmalarının büyülü işaretler, tılsımlar ve şeytana ait şeyler olduğuna hükmedip, Azteklerin bütün kütüphanelerini ateşe atmak suretiyle kendisi veya misyonerler aracılığıyla yok edilmesinin dini bir zorunluluk olduğunu ilan etti.”

Yalnızca, onların Atina’sı olan Tetzcoco’dakiler bile Zumarraga’nın yakılma emri verdiğinde bir kitap dağı gibiydi. Katolik geleneği bu din adamının saygınlığını korumaya çalışmıştır. Bugün tüm matbaa ve basım tarihlerinde, 1553’te bu sanatın uzmanlarını İspanya’dan getirttiği için ondan sıkça Meksika’ya matbaayı getiren kişi olarak söz edilir. Bir başka ikilemde onun ilk halka açık kütüphaneyi kurmasıdır. Juan Cromberger onun isteğiyle Meksika’da matbaasının bir şubesini açmış ve bunun için Brescia doğumlu İtalyan Giovanni Paoli’yi oraya göndermiştir.

Paoli işe 1539’da Breve y Mas Compendiosa Doctrina Christiana en Lengua Mexicana y Castellana ( Meksika ve Kastilya Dilinde Kısa ve En Özlü Hristiyan Öğretisi) adlı kitabı basarak başladı. Bu da yenidünyada basılan ilk kitap oldu. Kaderin garip cilvesiyle kitabın ilk baskısı elimize ulaşmadı. Zumarraga 1548’de öldüğünde yüzlerce Hristiyan ardından ağladı.

Mayalar bugünkü Meksika’nın Yucatan, Quintana Roo, Campeche, Chiapas ve Tabasco eyaletleri ile Guatemala, El Salvador, Honduras ve Belize’yi içine alan çok geniş bir alanda hüküm sürüyordu.

Kristof Kolomb Amerika Keşfi

Kristof Kolomb Amerika Keşfi ve Aztek Kültürünün İmhası

Yazı sistemleri resimyazıya dayanıyordu. Biri 365 günlük güneş takvimi, diğeri 260 günlük ayin takvimi olmak üzere iki takvim kullanıyorlardı. Venüs’ün çevirimini 584 gün olarak hesaplamışlardı. Sanatlarıda en azından klasik dönemde, yeşim taşı işleme konusunda doruğa ulaşmıştı. 16. yüzyılda İspanyollar geldiğinde zaten gerileme dönemindeydiler, ama bu durum işgalcileri onların sanat yapıtlarını yok etmeden ve kitaplarını yakmaktan alıkoymadı. Palengue, Yaxchilan, Tikal ve Copan’ın görkemini, hayatta kalan bilge insanların kayıp metinleri büyük bir gayretle sözlü olarak aktarmış olmaları sayesinde öğrendik.

Zumarraga’nın Aztekler’e karşı politikalarını Diego de Landa da Mayalara karşı sürdürdü. O da bir Fransisken ve sonradan İspanya’daki tüm islam el yazmalarını yaktıran Kardinal Francisco Jimenez de Cisneros’la da tanıştığı Toledo’daki San Juan de Los Reyes Manastırı’nda eğitim görmüştü. Eylemlerinin sertliği düşünüldüğünde, anlaşılan her ikisi de çok bağnaz bir din eğitimi almışlardı.

Landa aylar boyunca Maya yazılarını gözden geçirdi ve bu filoloji deneyimini aktardığı bir makale yazdı. Bunu tarihe ilgi duyduğu için değil, yerlilerin kişiliklerini daha iyi anlayabilmek ve böylece öğretileri onlara daha iyi telkin edebilmek için yapmıştı. 1562’de Yucatan’daki Mani’de beş bin idol ve 27 elyazması yaktı.

Kaynak: Fernando Baez – Kitap Kıyımının Evrensel Tarihi / Can Yayınları kitabından alınmıştır.